ในมัณฑละแห่งศรีจนาศะ ละโว้ /ศรีเทพ /เสมา ในมัณฑละแห่งศรีจนาศะ ละโว้ / ศรีเทพ / เสมา | Page 69

และชัยบาดาลหรือเดินทางต่อไปยังล�ำพญากลางได เช่นกันที ม ่ ค ี วามต่างของพื น ้ ที่ในระดับความสูงอย่าง เห็นได้ชัด บริเวณนี้ ใช้เป็นเส้นทางเก่าส�ำหรับเดิน ทางไปแถบหัวเมืองลาว นอกจากนี้ช่องเขาอีกเส้นทางหนึ่งที่นิยมใช ติดต่อกันคือ “ช่องส�ำราญ” บนเขาพังเหย ซึ่งน่า จะมาจากค�ำเก่าที บ ่ ริเวณนี เ ้ ป็นพื น ้ ที ส ่ บกันของล�ำน� ำ ้ ป่าสักและล�ำสนธิที่ “บ้านป่าลาน” เส้นทางนี้จะ ผ่าน “ปรางค์นางผมหอม” ที่อยู่ ใกล้ล�ำสนธิ ซึ่ง เป็นล�ำน�้ำที่มีต้นก�ำเนิดจากเทือกเขายกต่อจากล�ำ พญากลางแล้วสบกับ “ล�ำสนธิ” ไหลมาจากที่สูง ทางตอนเหนือของเทือกเขาพังเหย จุดที ส ่ บกันเรียก ว่า “ด่านโคกคลี” แล้วไหลมารวมกับแม่น�้ำป่าสัก แถวบ้านบัวชุมในอ�ำเภอชัยบาดาล ในอดีตเส้นทาง เดินทัพเรือจากเมืองหลวงจะมาเปลี่ยนเป็นทัพบก บริเวณล�ำสนธิเพื่อเตรียมตัวขึ้นเขาพังเหยเข้าสู่ดิน แดนอีสานที่บ้านป่าลานที่อาจจะปรับเปลี่ยนมาเป็น ชื อ ่ ช่องส�ำราญก็ได้ นอกจากนี ย ้ ง ั มีเส้นทางรถไฟสาย ตะวันออกเฉียงเหนือตอนกลางที่เดินรถจากสถาน ชุมทางแก่งคอยถึงชุมทางสถานีบัวใหญ่แต่เดิม เรียกทางรถไฟเลียบล�ำน�้ำป่าสัก มีอุโมงค์เชื่อมต่อ ระหว่างทางล�ำนารายณ์ โคกคลี ช่องส�ำราญ ลอด เขาพังเหย อุโมงค์นี้ยาว ๒๓๕ เมตร เริ่มก่อสร้าง เมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๓ หากการเดิน ทางโดยใช้ถนนมิตรภาพใน ปัจจุบันให้เลี้ยวเข้าสู่ตลาดอ�ำเภอสูงเนิน ข้ามทาง รถไฟ ผ่านศาลเจ้าใหญ่ของคนในตลาดของอ�ำเภอ สูงเนิน เดินทางข้ามล�ำตะคองและผ่านบ้านหินตั้ง ไปจนถึงเมืองเสมาเป็นระยะทางราว ๔ กิโลเมตร อนึ่ง ปรางค์นางผมหอม ตั้งอยู่ที่บ้านโคก คลี และมีล�ำสนธิผ่านไม่ไกลกัน เป็นปราสาทอิฐ หลังเดี่ยวบนฐานหินทราย และก่ออิฐด้วยเทคนิค ไม่สอปูนมีทางเข้าด้านเดียวและยังมีเสากรอบประต ท�ำด้วยหินทราย ส่วนยอดที่ท�ำเป็นชั้นบัวท�ำจาก หินทรายพังลงมาจากอาคาร พื้นที่โดยรอบไปถึง สถานีกักกันสัตว์โคกคลี เล่ากันว่าเคยมีเนินดินที่ม ร่องรอยการอยู่อาศัยตั้งแต่โบราณและจากปรางค นางผมหอมก็เป็นเส้นทางขึ้นเขาที่ช่องส�ำราญของ เขาพังเหยในระยะประชิดกัน น่าจะเป็นปราสาทใน รุ น ่ เดียวกับปรางค์ศรีเทพในเมืองศรีเทพและปรางค แขกในเมืองลพบุรี ที่มีอายุในช่วงบาปวนราวพุทธ ศตวรรษที่ ๑๕-๑๖ และเป็นจุดด่านส�ำคัญของเส้น ทางจากพื้น ที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือลงสู่เมือง โบราณในช่วงเดียวกับเมืองศรีเทพและเมืองลพบุร ที่เรียกกันว่าศรีจนาศะ เมืองเสมา เมืองเสมาเป็นเมืองโบราณขนาดใหญ่ที่มีคู น�้ำคันดินล้อมรอบ ๒ ชั้น ท�ำให้แบ่งพื้นที่เมืองออก เป็นสองส่วน พื้นที่ทางเหนือเรียกว่า “เมืองนอก” พื น ้ ที ท ่ างใต้เรียก “เมืองใน” เส้นผ่านศูนย์กลางตาม แนวเหนือ-ใต้รวมเมืองทั ง ้ สองส่วนประมาณ ๑,๗๕๕ เมตร ตามแนวตะวั น ออก-ตะวั น ตกประมาณ ๑,๘๔๕ เมตร ก�ำแพงดินหรือคันดินสูงโดยเฉลี่ย ๓-๔ เมตร คูน�้ำกว้างประมาณ ๑๐-๒๐ เมตร กลาง “เมืองนอก” มีคูน�้ำและคันดินรูป สี่เหลี่ยมคางหมูขนาดราว ๔๕๐ x ๓๕๐ เมตรและ มีแนวคันสองชั้นโดยมีคูน ้ � ำด้านใน บริเวณนี้หาก สันนิษฐานเปรียบเทียบก็อาจจะเรียกได้ว่าเป็นพื้นท ส่วนเฉพาะที่ใช้เป็นส่วนอยู่อาศัยของผู้มีสถานภาพ หรือกษัตริย แ ์ ห่งเมืองเสมา อาจารย์ศรีศ ก ั ร วัลลิโภดม เรียกว่า พระราชวังหรือส่วนที่เป็น Citadel ส่วน พื้นที่ีโบราณสถานต่างๆ นั้นอยู่บริเวณเมืองในทาง ทิศใต้ ซึ่งเป็นการวางระบบของเมืองคล้ายคลึงกับ เมืองศรีเทพ มีห้วยไผ่ไหลเลียบกับคูเมืองทางด้านทิศใต ส่วนห้วยยางไหลเข้าสู่บึงเหมือดแอทางด้านตะวัน มูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธ 69