БҚМУ Хабаршы №1-2019ж.
айырмашылықтардың бары анықталынды. Ең жоғары эритроциттердің көлемі І-
ші типтегі ұрғашы тоқтыларда болды және оның көлемі 9,02 млн/мм 3 , ІІ-ші
этологиялық типтерде одан 3,6 %-ға аз, ал ІІІ-ші топ – 5,37% кем болып тұр.
Гемоглобиннің еі жоғарғы көрсеткштері 10,51 г/% І-ші топта болса, ең төменгі
ІІІ-топта 10,12 г/%, айрмашылық 0,39 г/%. Бұл бірінші топтағы қозылардағы
газдардың алмасуының жоғарлығын байқатады.
Қорыта келгенде тоқтыларының қанының гематологиялық көрсеткіштерін
зеттеу барысында мінез-құлық типтеріне байланысты айырмашылықтардың
бары анықталынды, оларды селекциялық жұмыстарда пайдалуға болады,
сондықтан мұндай зерттеулердің нәтижелерін топтастыған дұрыс.
Шаруашылық жағдайында жүргізілген тәжірибедегі әр түрлі мінез-
қүлықты еділбай аналықтарының төлдегіштік қасиеттерін салыстырғанда (2-ші
кесте) ең жоғары көрсеткіш І-ші топтағыларда екендігі байқалады. Олардың
төлдегіштігі ІІ-топтағылардан 4,9-ға және ІІІ-шілерден 9,7% жоғары болып
шықты.
Кесте 2 – Саралжын шаруашылығынадағы әр түрлі мінез-құлықты еділбай
саулық қойлардың төлдегіштік ерекшеліктері
Мінез-
Ұрықтан
Оның
Өсіруге
Өлі
100
құлық
дырылған
ішінде
қалдырғандары туылғаны
төлдеген
типтері
саулық
төлдегені
саулықтан
саны, бас
алынған
қозы саны
бас
%
бас
%
бас
%
І
81
78
96,2
79
101,2
1
1,2
101,2
ІІ
69
63
91,3
61
96,8
1
1,5
91,3
ІІІ
37
32
86,5
30
93,7
2
5,4
86,5
Орташа
93,0
Жалпы 100 бас төлдеген саулыққа шаққандағы ең жоғары төлдердің
шығымы 101,2% І-ші топтарға жататын күшті, салмақты, қимылды саулықтарда
болды. Еділбай қойларының жалпы 100 басқа 90 қозылар алу қалыпты болып
саналады, үйткені саулықтардың құрықтары шағылыстыру барысында біраз
кедергі жасап төлдегіштіктерін төмендетеді. Сондықтан да ІІ-топтағы күшті,
салмақты, жайбасарлардан алынған - 100 төлдеген саулықтан алынған қозы
санының 91,3% көрсеткіші қалыптыға жатады.
Великжанин әдістемесі негізінде шығарылған индекстер өнімділігі жоғары
жануарларды таңдау барысында маңызды көрсеткіштер болып шықты Мохов Б.,
Исаев А. [9] бойынша мұндай «әліппе» жануарлар мінез-құлқының
морфологиясын және экологиясын зерттеуге көмек көрсете алмайды.
Лебедев М.М. және басқалары [4] бойынша ми немесе олардаң бұрын
шыққан жақын түрлерінің (эволюциялық шығу тегіне негізделген ұқсастығын
табу) мінез-құлықның бөлшекті элементтерінің гомологиясын орнату
мақсатында жануардың тұрысы мен жүрісін талдау қажет бып тұрады. Мохов Б.,
Исаев А. [9] «head-bobbing» деп аталатын (басты жоғары көтеріп және түсіру)
терминде жануар «жоғарғы» және «төменгі» сезгіш мүшелерін пайдаланып
жақындағы объектіні тануға тырсады, мұндай мінез-құлық көптеген жабайы
аңдарға тән болып есептелінеді.
Көптген ауылшаруашылық малдарының соның ішінде қойларда жарықты
қабылдау мүшелері жоғары деңгейде қалыптасқан. Қойларда қоршаған ортада
орналасқан заттар мен жағдайларды сезінетін талдағаыш мүшелері жеткілікті
432