БҚМУ Хабаршы №1-2019ж.
дәрежеде дамығын. Қойлардың талдағаыш мүшелері жарықты сезіп, жүйке
жүйесіне жалғастыратын жүйкелік жүйелері таң алдындағы жарықтың
жоғарлағанын сезіп қозу процесстері басталады, олар өз кезегінде тірек-қыймыл
жүйелерін белсендіреді.
Еділбай қойлары шыққан Батыс өлкесінде қараңғы түннің өзінде аз да
болса жарық сәулесі болады. Қойлары түн қараңғылығындағы аздаған жарық
сәулесі арқасында көру мүшелері арқылы бағыт бағдарын анықтай алады.
Тәжірибелік қозылардың мамыр және қыркүйек айларында жарықтағы
функциональдық белсенділіктере анықтаулар жүргізілді (кесте 3).
Кесте 3 – Әр түрлі мінез-құлықты еділбай тоқтылардың функциональды
белсенділіктерінің этограммасы (жарық мезгілдің уақыты, %)
Мінез-
Тоқтылардың функциональды белсенділіктері
құлық
азықты-су ішу белсенділігі
түрлі
қозғалы
типтері
қозғалыс
сыз
өрістегі
күйіс
су
белсенділігі
жату
жайылуы
қайыру
ішу
Көктемгі –мамыр айы
І-топ
64,7
13,4
1,7
10,6
9,6
ІІ-топ
62,1
13,7
1,9
11,4
10,9
ІІІ-топ
56,8
11,7
2,1
15,6
13,8
Күзгі – қыркүйек айы
І-топ
60,7
14,5
1,6
9,4
15,8
ІІ-топ
57,3
12,8
2,3
14,9
16,7
ІІІ-топ
51,5
9,6
2,1
17,6
20,2
Еділбай тоқтылар топтарының этограммасы азықтандыру кездерінде жақсы
байқалады. І-ші топқа жатқызылған жас малдарда азықтану процесіне көп уақытарын
жұмсайтындары анықталынды. Олар жем-шөп қабылдау, азықтанудың қорыту
процестеріне жататын күйіс қайтару физиологиялық қызметтеріне есепке алынған
жарық мезгілінің 64,7-78,1% арнайтыны белгілі болып шықты. Бұл типтегі малдар
астауға бірден қарқынды келіп,суды қанығанша ішуі себебінен де бұл процеске
уақытты аз (1,7% ) жұмсайтыны анықталынды.
Егер бұл типпен ІІ-ші және ІІІ-ші типтердің салыстыратын болсақ, оларда
азық қабылдау көрінісіне беретін қызметтілік белсенділік көрсеткіштері
қатарына жатқызылатын уақыттары 2,3-9,6% аз болып шықты. Зерттеу барыснда
бұл топтағылардың бір орынан екінші орынға ауысу, суға бірнеше келулері, үрке
ішулері сыяқты уақыттары көбірек болды.
Қорыта келгенде әр түрлі мінез-құлықты жас қойлар тәуліктік жарық
мезгіліндегі уақыттарын өздінше пайдаланады, соның нәтижесінде онтогенздік
даму процесі қалыптасады. Жарық мезгілдеріндегі ең жоғарға қажеттілік жем-
шөпті қабылдап, күйіс қайыру сыяқты маңызды физиологиялық ас қорыту
процесінің қалыпты өтулері, соның нәтижелерінде онтогенездік даму арқылы,
өнім беру және ұрпақ беру болып табылады.
Сондықтанда І-ші топтағы қозылардың және жас малдардың өнімдіктері
жоғары, себебі жарық мезгілдерін тиімді пайдаланады, үрікпейді, батыл ас-суды
дер кезінже және жақсыларып қабылдайды.
Жүргізілген тәжірибелерімізді қорыта келгенде әр түрлі мінез-құлықты
жас қойлар тәуліктік жарық мезгіліндегі уақыттарын өздінше пайдаланады,
соның нәтижесінде онтогенздік даму процесі қалыптасады. Жарық
мезгілдеріндегі ең жоғарға қажеттілік жем-шөпті қабылдап, күйіс қайыру сыяқты
маңызды физиологиялық ас қорыту процесінің қалыпты өтулері, соның
433