БҚМУ Хабаршы №1-2019ж.
(немесе теріс) реакциясын береді, ал ол бұл азықты қолдануға тосқауыл немесе
қолдануына жол береді.
Азықтандыру селективтігін қамтамасыз ететін мінез-құлқы механизмі
жеткілікті емес тиімді екені белгілі. Жануарлар дәмді азықтың желіну мөлшерін
әрдайым ретте алмайды. Белгілі мысалы ретінде – жануарлар бедені мөлшерсіз
жеген кезде көпшілік жағдайда сиырлардың мес қарынның ісінуіне әкеліп өлімге
ұшыратады. Азықты таңдауда екі типті мотивация туралы айтады: euphagia
(қалыпты іс әрекеті, организм азықты қажеттілігіне сай таңдауы) және hedyphagia
(дәмдік рахатын беретін азық таңдалады).
Мал ең қарапайым мысалы ретінде – тұзға, концентраттарға махаббаты,
беденің мөлшерсіз жеуі. Жүгеріні бірден аш малдың рационына беруге болмайды
– жануарлар артық жеп өлуге ұшырау мүмкін. Биік шөп қаламайды. Гауптман Я.,
Чумливски Б., Душек Я. [8] мәліметтері бойынша мал уақыттың жартысында
биік шөбін жеуге құмар болады, кейін өте құнарлы аласа шөпті пайдаланады, ал
биік шөп өз кезегінде тез қанықтырады. Мохов Б., Исаев А. [9] азық құрамында
шикі протеиннің оптимальді мөлшері 15–18%, ал минимальді жіберлетін 9%
болғаның айтады.
Азықтардың түрлі ерекшеліктеріне байланысты мал қай мөлшерде
тұтынатың белгілейді – бидай қоспалары, балауса шөп немесе пішен, әлде
біртүрлі немесе әр түрлі азық. Тек физиологиялық қажеттілік ғана емес азық
жеудің түрін және мөлшерін белгілейді. Маңызды орын алатындарына әдет
(анасынан қабылдап алған тәжірибесі), арнайы азық түрін жеуге мотивациясы
және қоректену әр түрлігін ізденуі жатқызады.
Қоректенудің әр түрлігіне талпынуы гедонистикалық мінез-құлқының түрлігіне
мүмкін болады. Әр түрлі немесе тұздалып азықты беру барысында желінгішті көбейтуге
қол жеткізу болады. Белсенділік сәйкестік азық типіне байланысты. Жас жануарлар
анасынан және көршісінен қандай азық жеуге болатының үйренеді. Бұндай оқыту
фатальді жағдайға айналу мүмкін (егер ұлы өсімдік желінгенде), яғни жеке тәжірибесін
толықтыруға немесе алмастыруға апарады.
Зерттеу жұмысының мақсаты болып Жайық өңіріндегі еділбай
қойларының мінез-құлықтарына байланысты биологиялық және өнімділік
ерекшеліктерін анықтау және нәтижелерін биология сабақтарында пайдалану
болып табылады.
Батыс Қазақстан облысының Жаңақала ауданындағы «Саралжын»
шаруашылығындағы отарда В.И. Великжанинің [1] әдістемесін пайдаланып
еділбай қой топтарының мінез-құлық бойынша типологиялық құрылымдары
тексерілді. Алынған нәтижелер 1-ші кестеде көрсетілген.
Кесте 1 – Еділбай саулықтарының әр түрлі мінез-құлықтарының саны мен
үлесі
Мал топтары
І - күшті, салмақты,
қимылды
ІІ- күшті, салмақты,
жайбасар
ІІІ- асау, үркек, әлсіз
Барлығы
Мінез-құлықты қойлар
саны (бас)
үлесі (%)
139
47,1
114 38,7
42
295 14,2
100,0
429