БҚМУ Хабаршы №1-2019ж.
интерпретациядағы тарихи процестің кезеңдендірілуі материалдық игіліктерді
өндіру тәсілдерімен ерекшеленетін қоғамдық-экономикалық формациялардың
(алғашқы қауымдық, құл иеленушілік, феодалдық, капиталистік және
коммунистік) ауысуы ретінде көрсетілген. Өндіріс тәсілінің мазмұны өндірістік
қатынастар мен өндірістік күштердің бірлігі (яғни адам, оның шеберлігі, дағдылары
мен еңбек құралдары) болып табылады. Бір қоғамдық-экономикалық формациядан
екіншісіне ауысу қалыптасқан жаңа өндірістік күштер мен ескірген өндірістік
қатынастар арасындағы қайшылықтармен түсіндіріледі. Бұл қақтығысты шешу
әлеуметтік революция нәтижесінде шешіледі. Қоғамдық-экономикалық формациядан
ауысудың құрылған желісі бірыңғай әлемдік процесс ретінде ұсынылған және осы
жорық формациялық деген атауға ие болды [2].
Экологиялық пессимизм концепті философиядағы, футурологиядағы,
экономикалық теориядағы және әлеуметтанудағы бағыт ретінде қалыптасты.
Осы бағыттың жетекші өкілдері Дж.Форрестер, Д.Медоуз, және т.б адамзаттың
қоршаған ортаның ластануы, т. б. ресурстардың сарқылуы сияқты қазіргі
заманғы проблемалары шешілуі қиын деп есептейді және көбінесе адамзаттың
материалдық прогресінің одан әрі тоқтаусыз қозғалысын шектеуді көздейді [3].
1968 жылы А.Печчеидің бастамасымен жаһандық мәселелерді шешу
мақсатында Рим клубы құрылды [4]. 1970 жылы Рим клубының отырысында Дж.
Форрестерге жүйелік динамика тобының басшысы «Әлем-1» атауын алған
адамзаттың жаһандық даму моделін әзірлеуді және кейіннен «Әлем-2» моделін
аяқтауды тапсырды. Зерттеу нәтижелері бойынша, егер қазіргі келеңсіз үрдістер
сақталса және оның алдын алу шаралары қамтамасыз етілмесе, дағдарыс болмай
қоймайтыны айқын болды. Форрестердің пікірінше, «жаһандық тепе-теңдікке өту
жауап болады, мұнда қалдықтарды регенерациялаусыз және алмастырғыштарды
қолданусыз табиғи ресурстардың сарқылуы ерте ме, кеш пе, дағдарысты
модельдеуші жүйеде тудырады» [5].
Жүйелік динамика әдісін қолдану жаһандық үлгілеумен айналысатын
бағытты құруға мүмкіндік берді. Демография, ауыл шаруашылығы, капитал,
экология, қалпына келтірілмейтін ресурстар мәселелерін қарастыратын Д.Медоуз
1972 жылы "Өсу шегі" кітабын жариялап, Форрестердің жұмысын жалғастырды
[6]. Жүйелік динамика әдісін қолдану жаһандық үлгілеумен айналысатын
бағытты құруға мүмкіндік берді. Демография, ауыл шаруашылығы, капитал,
экология, қалпына келтірілмейтін ресурстар мәселелерін қарастыратын «Өсу
шегі» кітабын жариялап, 1972 жылы Форрестердің жұмысын жалғастырды. С.А.
Маховтың пікірінше, Батыс өркениетінің дүниетанымдық құндылықтары,
бағдарлары «өсіп келе жатқан қиындықтарды жеңуге тырысу кезінде адекватты
болуды тоқтатты» [7].
Айта кету керек, бұл проблемаларды қою қазіргі заманғы жаһандық сын-
қатерлерге барабар жауап беруді талап етеді. Жаңа парадигма "орнықты даму"
идеясы болды [8]. Бұл идея БҰҰ-ның 1992 жылғы конференциясында қолдау
тапты және қоршаған орта мен даму жөніндегі Декларация қабылданды. Жаңа
деңгейде орнықты даму мақсаттарына қол жеткізу бойынша мәселелер қойылды,
дегенмен В. К. Левашов "тұрақты даму концепцияларын өз мақсаттарында
әртүрлі қалыптастыратын орасан зор материалдық және қаржылық мүдделерді
ескеру қажет екенін ескертеді. Сонымен қатар, қоғамдық дискурсқа қатысушы
барлық тараптар мойындайтын және тұрақты даму парадигмасы дұрыс атайтын
идеялар өзегі бар» [9, 7 б.].
Сызықтық тәсілдеудің қазіргі заманғы нұсқалары бар. Д.Белл
постиндустриалды қоғамның тұжырымдамасын жасап, қоғамдық өндірістің,
экономиканың өзгеруінің, өндірістік күштердің дербес элементі ретінде ғылыми
білімді қалыптастырудағы негізгі үрдістерге терең талдау жасап шығарды [10].
325