I. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ Α. Θεσμικό πλαίσιο προστασίας της θρησκευτικής ελευθερίας
Η θρησκευτική ελευθερία είναι, πανθομολογουμένως, ένα ατομικό δικαίωμα η διεκδίκηση του οποίου έχει επηρεάσει αποφασιστικά την παγκόσμια ιστορία 1.
Όλα τα ελληνικά συνταγματικά κείμενα από το 1821 και μετά, πέραν της αναγνώρισης της θρησκείας της Ανατολικής Ορθοδόξου του Χριστού Εκκλησίας ως επικρατούσας 2, εξασφάλιζαν την ελεύθερη τέλεση της λατρείας κάθε άλλης γνωστής θρησκείας. Ωστόσο, από το Σύνταγμα του 1927 και μετά, με τη ρητή κατοχύρωση της ελευθερίας της θρησκευτικής συνείδησης, η ανεξιθρησκία μετεξελίσσεται ουσιαστικά σε « θρησκευτική ελευθερία ». Η κατοχύρωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι θεμελιώνει δικαίωμα των ατόμων απέναντι στην Πολιτεία αφενός για αποχή από κάθε ενέργεια που θα παρεμπόδιζε την υλοποίησή του και αφετέρου για λήψη κάθε πρόσφορου( νομοθετικού, διοικητικού κλπ.) μέτρου για την εξασφάλιση της άσκησής του 3. Κατά την καθιερωμένη άποψη, το ατομικό δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας περιλαμβάνει την ελευθερία της θρησκευτικής συνειδήσεως και την ελευθερία της λατρείας 4.
Στο άρθρο 13( παρ. 2 και 4) του Συντάγματος της Ελλάδας ορίζεται ότι: « 2. Κάθε γνωστή θρησκεία είναι ελεύθερη και τα σχετικά με τη λατρεία της τελούνται ανεμπόδιστα υπό την προστασία των νόμων. Η άσκηση της λατρείας δεν επιτρέπεται να προσβάλει τη δημόσια τάξη ή τα χρηστά ήθη. Ο προσηλυτισμός απαγορεύεται. […] 4. Κανένας δεν μπορεί, εξαιτίας των θρησκευτικών του πεποιθήσεων, να απαλλαγεί από την εκπλήρωση των υποχρεώσεων προς το Κράτος ή να αρνηθεί να συμμορφωθεί προς τους νόμους ».
Στο άρθρο 18 της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα( που υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση του Ο. Η. Ε στις 10 / 12 / 1948), ορίζεται: « Κάθε άτομο έχει το δικαίωμα της ελευθερίας της σκέψης, της συνείδησης και της θρησκείας. Στο δικαίωμα αυτό περιλαμβάνεται η ελευθερία για την αλλαγή της θρησκείας ή πεποιθήσεων, όπως και η ελευθερία να εκδηλώνει κανείς τη θρησκεία του ή τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις, μόνος ή μαζί με άλλους, δημόσια ή ιδιωτικά, με τη διδασκαλία, την άσκηση, τη λατρεία και με την τέλεση θρησκευτικών τελετών ».
Στο άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών( Ε. Σ. Δ. Α.) που κυρώθηκε με το Ν. Δ. 53 / 1974( ΦΕΚ Α΄ 256) ορίζονται τα εξής: « 1. Παν πρόσωπον δικαιούται εις την ελευθερίαν σκέψεως, συνειδήσεως και θρησκείας. Το δικαίωμα τούτο επάγεται την ελευθερίαν αλλαγής θρησκείας ή πεποιθήσεων, ως και την ελευθερίαν εκδηλώσεως της θρησκείας ή των πεποιθήσεων μεμονωμένως ή συλλογικώς δημοσία ή κατ’ ιδίαν, δια της λατρείας, της παιδείας και της ασκήσεως των θρησκευτικών καθηκόντων και τελετουργιών. 2. Η ελευθερία εκδηλώσεως της θρησκείας ή των πεποιθήσεων δεν επιτρέπεται να αποτελέση αντικείμενον ετέρων περιορισμών πέραν των προβλεπομένων υπό του νόμου και αποτελούντων αναγκαία μέτρα, εν δημοκρατική κοινωνία, δια την δημόσιαν ασφάλειαν, την προάσπισιν της δημοσίας τάξεως, υγείας και ηθικής ή την προάσπισιν των δικαιωμάτων και ελευθεριών των άλλων ».
Στο άρθρο 10 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης( 2000 / C 364 / 01) ορίζεται ότι: « 1. Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην ελευθερία σκέψης, συνείδησης
1 Βλ. Σπ. Τρωιάνου, Παραδόσεις Εκκλησιαστικού Δικαίου, Σάκκουλας 1984, β΄ έκδοση, σελ. 74. 2 Για την έννοια του όρου « επικρατούσα θρησκεία » βλ. κατωτέρω ενότητα ΙΙ. B. 1. 3 Βλ. Σπ. Τρωιάνου, έ. α., παρ. 2.1.4 και 2.2.2. 4 Βλ. Π. Δ. Δαγτόγλου, Συνταγματικό Δίκαιο – Ατομικά Δικαιώματα, Σάκκουλας 1991, παρ. 554.
7