ΑΠΟΤΥΠΩΜΑΤΑ
Η σιωπηλή διάβρωση της ελληνικής γλώσσας: Όταν οι λέξεις μας εγκαταλείπουν
60
ΑΠΟΤΥΠΩΜΑΤΑ
ελληνική γλώσσα δεν είναι απλώς μέσο επικοινωνίας · είναι μνήμη, ιστορία, τρόπος σκέψης. Όχι,
Η όμως, μόνο αυτό. Μέσα της μαθαίνουμε να βλέπουμε τον κόσμο, να δενόμαστε με τους άλλους και με το χτες μας. Σήμερα όμως, κι ας μην φαίνεται με την πρώτη ματιά, περνά μια σιωπηλή κρίση που αφήνει σημάδια βαθιά, επίμονα και άβολα. Και το πιο ανησυχητικό; Φαίνονται κυρίως στους νέους, σε εκείνους που αύριο θα σηκώσουν και θα μεταδώσουν τον πλούτο της.
Οι νεότερες γενιές μοιάζουν να απομακρύνονται από την ακρίβεια και τη λεπτότητα της ελληνικής. Το λεξιλόγιο « μαζεύει », οι έννοιες γίνονται υπερβολικά απλές και οι λέξεις χάνουν το ειδικό τους βάρος. Εκφράσεις που κάποτε « έπιαναν » ακριβώς το συναίσθημα και τη σκέψη, σήμερα αντικαθίστανται από γενικόλογα, πρόχειρα « κάτι ». Η γλώσσα, αντί για πεδίο δημιουργίας, καταντά εργαλείο ταχύτητας, και στην τελική, αυτό δεν είναι μόνο αισθητικό ζήτημα. Είναι βαθιά διανοητικό: στενεύει η σκέψη, η ανάλυση και μαζί τους η ικανότητα να δούμε τον κόσμο με πολυπλοκότητα και βάθος.
Η τεχνολογία, που θα μπορούσε να είναι σύμμαχος, πολλές φορές κάνει το αντίθετο. Έτσι πάει! Η αυτόματη διόρθωση σε κινητά και υπολογιστές περνά λέξεις με ιστορικό και νοηματικό βάρος για « σφάλματα » ή άγνωστους τύπους. Λέξεις που γράφονται αιώνες τώρα εμφανίζονται ως περιττές ή λάθος, κι αυτό, θέλω να πω, σε μαθαίνει ύπουλα να αμφιβάλλεις για τη γλώσσα σου. Οπότε οι νέοι εκπαιδεύονται να την απλοποιούν και να διαλέγουν τις εύκολες λέξεις, αυτές χωρίς ουσιαστικό βάρος.
Παράλληλα, η εισβολή ξένων λέξεων και όρων δεν περιορίζεται στη μόδα ή στον δανεισμό · είναι μια άκριτη αντικατάσταση ελληνικών λέξεων. Συχνά, αντί να αναζητήσουμε τις κατάλληλες ελληνικές λέξεις που υπάρχουν και μπορούν να αποδώσουν με ακρίβεια αυτό που θέλουμε να πούμε, καταφεύγουμε σε ξένους όρους που προσδίδουν ψευδή αίσθηση σύγχρονης γνώσης. Σιγά σιγά δημιουργείται η εντύπωση ότι η ελληνική γλώσσα δεν επαρκεί για να εκφράσει σύγχρονες έννοιες, ενώ στην πραγματικότητα διαθέτει όλα τα εργαλεία για να το κάνει.
Η φτωχοποίηση του λεξιλογίου δεν αφορά μόνο στη γλώσσα, αλλά και στη σκέψη. Όταν δεν υπάρχουν λέξεις για να ονοματίσουμε ένα συναίσθημα ή μια έννοια, η ικανότητα σκέψης περιορίζεται. Η έλλειψη λέξεων οδηγεί σε απλοποιημένη σκέψη και επιφανειακή αντίληψη των πραγμάτων. Η απώλεια των λέξεων δεν είναι απλώς γλωσσικό ζήτημα · είναι ζήτημα νοητικής και συναισθηματικής ικανότητας.
Η κρίση αυτή σχετίζεται με τον τρόπο ζωής μας. Ζούμε βιαστικά, μιλάμε γρήγορα, γράφουμε πρόχειρα. Η γλώσσα δεν κατοικείται πια · δεν της δίνεται ο χρόνος που χρειάζεται για να αναπτυχθεί και να ανθήσει. Χρειάζεται προσοχή, φροντίδα και σεβασμό. Το να χρησιμοποιούμε λέξεις επιφανειακά, χωρίς συνείδηση του νοήματός τους, οδηγεί στην απώλεια της ουσίας τους. Η ελληνική γλώσσα δεν είναι εργαλείο μόνο · είναι τρόπος να βλέπουμε και να κατανοούμε τον κόσμο.
Αν χαθεί η γλώσσα, δεν χάνεται μόνο ένα μέσο επικοινωνίας · χάνεται ένας τρόπος να σκεφτόμαστε, να κατανοούμε τους άλλους και να συνδεόμαστε με το παρελθόν μας. Η ελληνική γλώσσα δεν χρειάζεται εξιδανικεύσεις · χρειάζεται επαφή, φροντίδα και συνείδηση. Να την ξαναμάθουμε, να την ξαναχρησιμοποιούμε και να την ξαναεκτιμήσουμε. Κάθε λέξη που σώζεται και χρησιμοποιείται δίνει χώρο στη σκέψη, στη δημιουργία και στην ελπίδα.
Η ευθύνη ανήκει σε όλους μας. Το μέλλον της γλώσσας εξαρτάται από το πώς τη χρησιμοποιούμε καθημερινά, όχι μόνο με λόγια, αλλά και με συνείδηση και σεβασμό. Όσο υπάρχουν λέξεις, υπάρχει σκέψη · όσο υπάρχει σκέψη, υπάρχει και ελπίδα. Κι όσο φροντίζουμε τη γλώσσα, φροντίζουμε και τον εαυτό μας, τον πολιτισμό μας, και το μέλλον μας.
Δανάη Γαβαλά β1