W Holandii widzieliśmy przykłady nauczycieli, którzy koncentrują się na „skomplikowanych historiach”: losach osób, instytucji i grup zawodowych w czasie drugiej wojny światowej. Ludzie ci, czasem świadomie, innym razem nieświadomie, przyczyniali się do prześladowania Żydów, a byli to na przykład urzędnicy państwowi z Amsterdamu przygotowujący listy adresów, pod którymi w mieście przebywali Żydzi; funkcjonariusze policji aresztujący Żydów po namierzeniu ich kryjówek; pracownicy holenderskiej kolei przyprowadzający Żydów do pociągów, które wiozły ich do Westerbork. Czasami z moralnego punktu widzenia niektórzy znajdowali się zarówno po stronie dobra, jak i po stronie zła, a czasem nawet przechodzili z jednej strony na drugą. Podejście oparte na pokazywaniu tych złożonych i wieloaspektowych historii to w Holandii nowy trend, pozostający w kontraście do tego, w jaki sposób do tej pory nauczano historii. Tradycyjne podejście ukazuje mieszkańców Holandii podczas drugiej wojny światowej w sposób jednostronny, traktując ich albo jako ofiary, albo członków ruchu oporu i zakładając, że wybory, jakich dokonywali w większości były motywowane pozytywnymi intencjami. Ta niemalże mityczna perspektywa przedstawia wyidealizowany i godny podziwu obraz młodych ludzi. Tu jednak rodzi się pytanie, do jakiego stopnia prawdziwe i nieskażone są takie przedstawienia. Głównym przekazem złożonych i wieloaspektowych historii życia konkretnych osób jest to, że nie były one po prostu „dobre” lub „złe”, ale to, że życie jest dużo bardziej skomplikowane i często stawia nas w obliczu ciągłego podejmowania (trudnych) wyborów.
Najważniejszym osiągnięciem naszego programu wymiany jest to, że wszyscy jego uczestnicy poznali nowe fakty związane z europejskim wymiarem Holocaustu. Nawet w dzisiejszych czasach temat ten jest często przedstawiany z wąskiej perspektywy poszczególnych narodów. Podręczniki szkolne dostarczają jedynie ograniczonej wiedzy na temat tego, co dokonało się w różnych miejscach w Europie. Zgromadzenie kilkudziesięciu nauczycieli, którzy wspólnie wypracowali szerszy ogląd tych wydarzeń było wyjątkowym doświadczeniem. Mam nadzieję, że będziemy mogli kontynuować polsko-holenderski dialog między nauczycielami i muzeami.