BÖLÜM 18.7
RİKETSİN NADİR FORMLARI
Doç. Dr. Hakan Döneray
1. HİPOFOSFATEMİK RİKETS
(4). Mutant gen kız taşıyıcılarda da hastalığa yol açar.
Bu yüzden, hastalık X’e bağlı dominant bir bozukluk
olarak bilinir. Hastalığın sıklığı 1/20 000’dir (5).
Böbreklerden fosfat kaybına bağlı gelişen hipofosfatemik riketsin nedenleri Tablo 1’de gösterilmiştir.
Fizyopatoloji
1. ’e bağlı hipofosfatemik rikets
X
Fibroblast büyüme faktörü (FGF)-23, fibroblast büyüme faktörü (FGF)-7, frizzled ilişkili protein (FRP)-4 ve
matriks ekstraselüler fosfoglikoprotein (MEPE) “fosfatonin” veya “minhibin” olarak adlandırılan proteinlerdir (6). Fosfatoninler böbrekte fosfat atılımını uyarır ve
1α-hidroksilaz aktivitesini inhibe eder (2,7,8). Bunlar
arasında FGF-23, 12. kromozomun kısa kolu (12p13)
üzerinde bulunan bir gen tarafından üretilir ve herediter hipofosfatemik riketsin fizyopatolojisinde önemli
bir rol oynar (3).
Fosfat, böbrek proksimal tubulus hücresinin apikal
mebranı üzerinde yer alan “sodyum-fosfat co-transporter tip IIA-C” adlı taşıyıcı protein vasıtasıyla geri
emilir. Osteoblast ve osteositlerde eksprese edilip, bu
hücreler tarafından salgılanan FGF-23, bahsedilen
taşıyıcı proteinin gen ekspresyonunu azaltarak fosfatürik bir etki gösterir. Bunun yanısıra, 1α-hidroksilaz
aktivitesini inhibe ederek, serum 1,25-dihidroksi D
vitamini (aktif D vitamini) düzeyinde düşüklüğe ve
bağırsaklardan fosfat emiliminde azalmaya yol açar.
Böylece FGF-23’ün serum fosfat düzeyini düşürürken, idrar fosfat atılımını arttırdığı söylenebilir. Serum
FGF-23 ve fosfat düzeyleri arasında ters yönde bir ilişki mevcuttur. Bir çalışmada, fosfat kısıtlaması ile serum FGF-23 düzeyinin azaldığı, fosfat yüklemesi ile
arttığı gösterilmiştir (9). FGF-23, bir pro-protein konvertaz olan “furin” ve metalik bir endopeptidaz olan
“PHEX” (phosphate-regulating endopeptidase homo-
X’e bağlı hipofosfatemik rikets (XBHR), X kromozomunun kısa kolu (Xp22.1) üzerinde bulunan PHEX
(phosphate-regulating endopeptidase homolog, X-linked) genindeki bir mutasyon sonucu gelişen genetik
bir hastalıktır (3). Herediter hipofosfatemik rikets nedenleri arasında en sık görülen bozukluktur. Aile üyeleri arasında en az bir hipofosfatemik riketsli bireyin
bulunduğu 118 aileyi kapsayan bir çalışmada PHEX
gen mutasyonunun ailesel olguların %87’sinde ve sporadik vakaların %72’sinde bulunduğu gösterilmiştir
Tablo 1. Böbrek fosfat kaybına bağlı gelişen hipofosfatemik
rikets nedenleri (1, 2)
1.
2.
3.
4.
X’e bağlı hipofosfatemik rikets
Otoz