MIDDLE EAST HISTORY POLITICS CULTURE XIII MIDDLE EAST XIII | Page 245
ձգտում էր իրեն միացնել, քանի որ այն ուներ աշխարհաքաղաքական
ու ռազմավարական կարևոր նշանակություն 4 : Քեմալականների ըն-
դունած «Ազգային ուխտով» սանջաքը մտցվում էր Թուրքիայի կազմի
մեջ: Սվասի ժողովի ժամանակ (1919 թ․) Մուսատաֆա Քեմալը մաս-
նավորապես ասել է․«Ես համոզված եմ, որ 1918 թ․ հոկտեմբերի 30-ի
դրությամբ մեր հայրենիքի սահմանների մեջ գտնվող հատվածը այս-
տեղ ապրող մեր մահմեդական քաղաքացիներին է պատկանում, նրա
անբաժան մասն է» 5 , իսկ 1920 թ. ամերիկացի մի լրագրողի տված հար-
ցազրույցում նա ասել է, որ ամեն ինչ անելու են այդ ուխտում նշված
բոլոր կետերը իրականացնելու համար, որով ևս մեկ անգամ հաս-
տատում էր սանջաքից չհրաժարվելու մտադրության մասին 6 : Արդեն
թուրք-ֆրանսիական բանակցությունների ու երկու երկրների միջև
հաշտության պայմանագրի նախապատրաստման ընթացքում սանջա-
կի հարցը ամենակարևոր հարցերից մեկն էր:
1921 թ. հոկտեմբերի 20-ին Անկարայում համաձայնագիր կնքվեց
Ֆրանսիայի կառավարության ու Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովի կա-
ռավարության միջև: Այն հայտնի է Ֆրանկլին-Բույոնյան պայմանագիր
անունով: Պայմանագիրը նախատեսում էր պատերազմական գործողու-
թյունների դադարեցում կողմերի միջև և 2 ամսվա ընթացքում ֆրան-
սիական զորքերի դուրսբերում Կիլիկիայից, բացառությամբ Ալեքսանդ-
րեքի սանջաքի, որը «հատուկ վարչակարգի» կարգավիճակով մնում էր
ֆրանսիական մանդատային կառավարման տակ՝ տեղի թուրք բնակ-
չության մշակութային լայն ինքնավարությամբ 7 : 1923 թ. Լոզանի հաշ-
տության պայմանագրի ստորագրումից հետո ֆրանսիական ներկայա-
ցուցչությունը հաստատել է այդ շրջանի հատուկ կարգավիճակը: Իսկ
արդեն 1924 թ. դեկտեմբերի 5-ին Ֆրանսիայի բարձրագույն կոմիսարի
հրամանագրով սանջակը դրվել է սիրիական կառավարության գերիշ-
խանության տակ 8 ։ Հարկ է նշել, որ Ազգերի լիգայի որոշմամբ Ֆրան-
4 Տե՛ս Marcus F., Why did France abandon the Sanjak of Alexandretta ?, undergra-
duate dissertation, Oxford UK, p. 11.
5 Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, c. IV, Ankara, 2006. s. 90․
6 Տե՛ս Tünay B.,, Atatürk ve Hatay, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, առկա է՝
http://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-05/ataturk-ve-hatay
7 Տե՛ս Թուրք-ֆրանսիական համաձայնագիր 1921, «Հայկական հարց» հանրա-
գիտարան, 1996 թ., էջ 146:
8 Տե՛ս Сагимбаев А., Проблема Александреттского санджака в контексте опреде-
245