Dyskusja o władzy
Zamiast uczyć studentów, jak znosić złe traktowanie podczas stażu, edukacja powinna kłaść nacisk na to, jak odpowiedzialnie korzystać z władzy nierozerwalnie związanej z zawodem lekarza. Z czasem większość adeptów medycyny zaczyna akceptować status quo – częściowo w wyniku adaptacji, ale przede wszystkim dlatego, że awans w hierarchii wiąże się
z coraz większymi przywilejami. Ponieważ podprogowy przekaz edukacyjny uczy studentów milczenia, lekarze niezwykle rzadko spotykają się z krytyką.
Jednym ze sposobów przełamanie tego mechanizmu jest umożliwienie studentom rzetelnej oceny wykładowców i opiekunów. Rozwiązanie to spełniałoby dwie funkcje: stworzyłoby system kontroli nadużyć oraz pozwalałoby premiować pozytywne wzorce postępowania.
Kolejnym istotnym czynnikiem w procesie przywracania równowagi sił jest sam model oceniania postępów w nauce. W porównaniu z systemem binarnym (zaliczył/nie zaliczył), tradycyjna skala ocen nasila rywalizację i lęk, zamiast promować współpracę. Studenci wprost wskazywali oceny jako jeden
z głównych powodów skłaniających ich do kompromisów etycznych. Rezygnacja ze stopni na rzecz zaliczeń mogłaby pomóc im obniżyć lęk przed oceną i dać większą pewność w obronie własnych przekonań moralnych. W tym systemie niezaliczenie musiałoby być środkiem nadzwyczajnym, stosowanym wyłącznie w przypadkach bezspornych naruszeń. Chroniłoby to studentów przed subiektywnym karaniem niskimi ocenami za to, że nie chcą „naśladować nieprofesjonalnego zachowania swoich nauczycieli”.
Trzecie z proponowanych rozwiązań zostało zastosowane przez Wydział Medyczny Uniwersytetu Yale (Yale School of Medicine) niemal dwie dekady temu. Podczas corocznego dnia poświęconego dynamice wpływów (tzw. „Power Day”) studenci medycyny „definiują i analizują strukturę zależności w hierarchii medycznej oraz
w podprogowym przekazie edukacyjnym, korzystając z literatury, spotkań
z zaproszonymi prelegentami oraz pracy
w małych grupach”. Dzięki temu na wybranych oddziałach zainicjowano cykliczne spotkania pod nazwą „Power Hours”, służące wspólnej debacie personelu
i studentów nad strukturą zależności w ich zespołach. Zamiast jedynie teoretyzować, lekarze (czyli osoby piastujące eksponowane stanowiska) stają przed koniecznością skonfrontowania się z własną pozycją
w hierarchii oraz uświadomienia sobie konsekwencji ich codziennych decyzji. Choć trudno jednoznacznie stwierdzić, czy spotkania te przełożyły się na trwałe reformy, jednak ich zasadniczym celem pozostaje uzdrowienie kultury kształcenia przyszłych kadr medycznych.
Etycznie uzasadnione nieposłuszeństwo
Chcąc kształcić lekarzy, którzy przedkładają altruizm, integralność i odpowiedzialność nad hierarchiczne struktury władzy, musimy przestać utożsamiać konformizm
z profesjonalizmem.
Historia medycyny, ze szczególnym uwzględnieniem procesów prowadzących do bezkrytycznej uległości oraz zaniku wrażliwości etycznej, powinna zostać na stałe wpisana w program kształcenia na wszystkich wydziałach lekarskich. Cennym uzupełnieniem programu studiów byłyby założenia pedagogiki krytycznej, nakierowane na budzenie świadomości
i krytycznego myślenia.
Ponadto należy zachęcać studentów do poddawania instytucji merytorycznej ocenie oraz do systematycznej refleksji nad własną odpowiedzialnością moralną. W sytuacjach, gdy decydują się oni na nieposłuszeństwo, by pozostać wiernymi swoim standardom etycznym, powinni spotykać się z uznaniem, a nie z represjami.
W ostatnich latach wielokrotnie wzywano lekarzy do zabierania głosu przeciwko niesprawiedliwości społecznej i nieetycznym strategiom systemowym. Ale jak studenci mają stać się lekarzami zdolnymi sprostać tym wymaganiom, skoro uczy się ich posłuszeństwa, kompromisów moralnych
i bezkrytycznego wykonywania poleceń? Krytyczna analiza oraz otwarta dyskusja nad hierarchią władzy, którą utrwala podprogowy przekaz edukacyjny, są palącą koniecznością. Jedynie to pozwoli przyszłym lekarzom zachować wrażliwość moralną oraz odwagę niezbędną, by w razie potrzeby zdobyć się na uzasadniony etycznie opór.
=====
Sarah van der Lely – stypendystka programu FASPE Medical Fellow w 2019 roku. Obecnie odbywa rezydenturę z pediatrii w centrum medycznym Uniwersytetu Amsterdamskiego (Amsterdam University Medical Center).
16