Uyum Komitelerinin Sorumluluğu ve Yargısal Denetim Uyum komiteleri etik bildirimleri almak ve iç soruşturmaları yürütmekle görevlidir; ancak etkinlikleri bağımsızlık ve tarafsızlık derecelerine bağlıdır. OECD, bu yapıların sadece şeklen değil, gerçekten erişilebilir ve işlevsel olması gerektiğini belirtir. 23
Türk hukukunda doğrudan düzenlenmemiş olsa da, bu komiteler işveren adına hareket eder. Bu nedenle, hak ihlali hâlinde işveren doğrudan sorumlu kabul edilir. 24 AİHM, Heinisch kararında etik bildirim sonrası işten çıkarmayı ifade özgürlüğü ihlali olarak değerlendirmiştir. 25
Yargıtay ise komite kararlarını işveren işlemi saymakta, savunma hakkı tanınmadan yapılan işlemleri geçersiz bulmaktadır. 26-27 Almanya Federal İş Mahkemesi de denetim raporlarının geçerliliğini savunma hakkına bağlamaktadır. 28
Bu kararlar, uyum süreçlerinde tarafsızlık, savunma hakkı, belgelendirme ve orantılılık ilkelerinin vazgeçilmez olduğunu göstermektedir.
4857 sayılı İş Kanunu’ nun 19. maddesi uyarınca, davranışa dayalı fesihlerde savunma alınması zorunludur. Bu düzenleme, keyfiliği önlemeye yöneliktir.
27
Çalışan Hakları Çalışanın savunma hakkı, hem Anayasa’ nın 36. maddesi hem de iş hukuku çerçevesinde güvence altındadır. Bu hak, yalnızca mahkemeler nezdinde değil, işverenin yürüttüğü disiplin süreçlerinde de geçerlidir.
4857 sayılı İş Kanunu’ nun 19. maddesi uyarınca, davranışa dayalı fesihlerde savunma alınması zorunludur. Bu düzenleme, keyfiliği önlemeye yöneliktir. Gerçek bir savunma süreci, isnadın açıkça bildirilmesi, belgelere erişim, makul süre tanınması ve sözlü ya da yazılı açıklama hakkı gibi güvenceleri içerir.
Yargıtay, yalnızca biçimsel değil, objektif ve belgeli süreçler yürütülmesini şart koşmakta; savunma alınmadan yapılan fesihleri geçersiz saymaktadır. 29 Barış Duman da savunma hakkının şekli değil, maddi bir güvence olduğunu vurgular. 30
Bu hak ihlal edildiğinde işçi, işe iade, tazminat ve diğer yasal yollara başvurabilir. Bu nedenle disiplin süreçlerinde hukuki güvenlik ve adalet ilkelerine uygun hareket edilmelidir.
Karşılaştırmalı Hukuk Avrupa Birliği( AB), etik ihlallerin bildirilmesi ve çalışanların korunması konusunda 2019 tarihli Whistleblower Protection Directive ile önemli bir adım atmıştır. Direktif, kamu yararını ilgilendiren ihlalleri bildiren çalışanların gizlilik, anonimlik ve misillemeye karşı korunmasını zorunlu kılar. 31
ABD’ de ise Sarbanes-Oxley Act( 2002) ve Dodd-Frank Act( 2010) gibi düzenlemeler, etik ihlalleri ifşa eden çalışanlara hem finansal ödül hem de iş güvencesi sağlamaktadır. 32 ABD sistemi
23 OECD. OECD Guidelines for Multinational Enterprises, 2021.
24 Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2018 / 33920, K. 2020 / 11215, Legal İş Hukuku Dergisi, 2021 / 1, s. 98.
25 Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi( AİHM), Heinisch v. Germany, Başvuru No. 28274 / 08, 21 Temmuz 2011.
26 Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2015 / 11958, K. 2016 / 15623, T. 31.05.2016.
27 Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2009 / 30916; K. 2012 / 6093; T. 28.02.2012.
28 Bundesarbeitsgericht, Urteil vom 20.06.2013 – 2 AZR 546 / 12.
29 Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2009 / 30916; K. 2012 / 6093; T. 28.02.2012.
30 Duman, Barış.“ 4857 Sayılı İş Kanunu Çerçevesinde İş Sözleşmesinin Feshinde İşçinin Savunmasının Alınması”, İÜHFD, C. 11, S. 1, 2020, s. 178.
31 Directive( EU) 2019 / 1937 of the European Parliament and of the Council of 23 October 2019 on the protection of persons who report
breaches of Union law, OJ L 305, 26.11.2019.
32 Sarbanes – Oxley Act of 2002, Pub. L. 107 – 204 – § 806 ve § 1107; Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act, Pub. L.
111 – 203.