¹ 8-9( 8) 2015
басты шарт. Техникалық орындау кезінде де дыбыс бояуын есту әрқашан ұстаз назарынан тыс қалмағаны дұрыс. Әр уақыт қандай шығарма, қандай тапсырманы орындағанда да есту табиғаты осы баспалдақтан қалыптасады. Домбыра үйретуде есту қабілетін мынандай жағдайлар өсіретініне өмірде көз жеткізіп келеміз. Дәстүрлі орындаушылардың оң жақ ми жартысы жақсы дамыған деп мамандар дәлелдеді. Олар тіпті көзбен көрген, көрмейақ естіген әуендерін, күйлерін домбыраға еркін сала береді. Себебі анасының құрсағынан жерге түскеннен сол ортада өсті, құндағынан сол әуезді құлағына сіңіріп өмір жылнамасын бар болмысымен сезді. Ал біздің жағдайымызда есту қабілеті әр түрлі әдістермен дамытылады:- домбыраның әр буынында әндетіп айтқызу;- домбыра үйренгеннен соң- дауысты үйренген әуенін пернеден іздеп тауып үйрену- есту қабілетін өсірудің бірден бір жолы;- оқушы ойнай алмайтын кезде ұстаз өзі орындайды;- бастапқыда бір дыбыстан, біртіндеп көбейтіле береді;- бұл кезде оқушылардың басым көпшілігі орта буын, үлкен кіші саға( 1 октава до нотасынан 2 до, ми) жақсы естиді де, төменгі регистрді қабылдай бермейді. Осы бағытта жұмысты жандандыру керек болады. Себебі домбыраның негізгі репертуары- күй. Оның көпшілігі бас буыннан басталады. Домбырашының құлақ құндылықтылығы осылай қалыптасады;
- төменгі және жоғарғы ішектегі әуендерді жекешелеп, бұл пернеаралық дыбыс даму байланысы жүйесіне үйрету;
- жай екпінде нотаны бірден оқытқызу. Перненің көтерілу, төмендеу қозғалысымен өрбиді;- дәлме-дәл дыбыс бояулық әрекетті іске асыру;- буынаралық, пернеаралық байланысты сезіну. Осы арқылы пернеден дыбысты, нақышты таба біледі, сонымен қатар тез жаттайды, батылдық та осыдан пайда болады;
- әрине буынды, аудармалы есту бойынша табу- мамандық оқушыларының есту қабілетен өсірудің бірден бір жолы;
Жоғарыда аталып өткен психология ғылымы әр салаға бөлінеді. Бізге керектісі жалпыға бірдей психологияны жете меңгерумен қатар, көркем өнер психологиясы. Қазіргі заман жағдайында дәстүрлі халық педагогикасын, психологиясын сақтай отырып, дамыған орта, қоғам қағидасымен оқып, тәлім берген дұрысырақ болады деп ойлаймыз. Солай болып та келе жатыр. Нота сауаты,
Ïåäàãîãèêà
тағы көптеген пәндерді оқып білім алсақ- ол заман ағымы, жан-жақты білім алу қажеттілігі, терең танымды ұлағатты ұстаз дайындау қарекеті екені анық.
Сонымен музыкалық орындаушылық шеберліктің ең бір керекті қабілеті- музыкалық есту мен қозғалыс бөлекбөлек дамытылмай, бірлікте болуы шарт. Есту әр уақыт алғы шепте болғаны дұрыс. Осыған мінез қызбалығын, шынайы табиғи өмірдегі тектілікпен қосқанда ғана шығармада керекті мақсатқа жетеміз. Адамның ішкі әлемінің көрінісі болып табылатын музыка өнерінен туындаған сезімді түсінбейтін халық тарихта жоқ. Сондықтан да елімізде мектеп партасынан бастап музыкалық білім беруді дамыту стратегиясын қолға алу өте маңызды. Музыка өнері өзінің өмірге бейімдегіш сипатымен және қалыптасқан дәстүрлерімен адамдарға әрқашан мейірімділік сыйлайды және барлық уақытта да қуаныш пен шабыттың қайнар көзі болып табылады. Балалар музыка мектептерінде арнайы аспаптар сабағында өткен музыкалық материалдарды көркемдік жағынан дәл келтіру, оларды орындаудағы анықтылық музыкаға деген саналы қатынасты көрсетеді. Бағдарлама ұсынған шығармашылық-практикалық тапсырмалардың көп қырлығының арқасында педагог пен оқушының бірлесе жұмыс істеу өнері сан қырлы болмақ. Тіпті, ең нашар оқушының шығармашылық жұмысы осы бағдарламаның нәтижелігінің жақсы көрсеткіші болып табылады. Біз сипаттап отырған жаңадан әзірленген бағдарлама ансамбль класын ұйымдастырып, онымен жұмыс жасау үшін, өз тыңдаушысының жүрегінен ерекше орын алады деп сенемін. Бұл бағдарлама әрбір оқытушының оқушыларға қоршаған әлемнің бейнелі-дыбыстық жағын қабылдап, жаңалықтар ашуына жол береді. Музыкалық сауаттылық саласы бойынша алған білім, сонымен қатар үнемі даму үстіндегі музыкалық фрагменттердің ноталық мәтінің оқи білу өнері оқушыларға үйлесімді ойнау тәжірибесін береді. Әрбір сабақта халық музыкасының, Еуропалық музыка классиктерінің шығармаларындағы анықтылық пен мазмұндылық құралдарын тереңірек түсінуге көмектеседі. Бағдарлама пән аралық байланысты есепке ала отырып құрастырылған. Ол кәсіби музыкалық дайындықты жан-жақты қамтамасыз етеді. Оқыту барысы оқушылардың әр түрлі музыкалық дайындығының деңгейін ескеріп, кәсіби педагогикалық бағытқа негізделген. Балалар музыка мектептерімен өнер мектептерінің музыка бөлімдеріне арналған үлгілік оқу-әдістемелік нұсқау әзірленді.
ӘДЕБИЕТТЕР.
1. " Домбыра ойнау өнері ", Алматы. 1989. 2. СпановӨ. " Домбыра үйренейік ", 1992. 3. ТастановХ. " Домбырадан сабақ беру методы " " Жазущы " баспасы, Алматы, 1970. 4. ЖұмалиеваТ., АхметбековаД., ЫсқақовБ., ҚарамендинаӘ., ҚоспақовЗ. " Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы ", Алматы 2005. 5. Ерзакович Б., Қоспақов З.. " Қазақ музыка фольклорының тарихнамасы ". Алматы, 1986. 6. Жанұзақова З. " Қазақ халқының аспап музыкасы ". Алматы, 1964. 7. Будашкин Н. " Народные музыкальные инструменты ". Москва 1961. 8. Коган И. " Методическая разработка по работе с ансаблем ". Алматы, 1980. 9. Жайымов А., Бүркітов С., Ысқақов Б. " Домбыра үйрену мектебі ". Алматы " Өнер " баспасы, 1992
52