¹ 8-9( 8) 2015
дыбыс шығару тәсілдері игеріледі. Ансамбльмен жұмыс жүргізудің негізгі түрлері мен әдіс тәсілдері арқылы оқушылардың музыкалық қабілеттерін дамытып, оған деген құштарлығымен қызығушылығын арттырады. Автордың ойы мен дирижердың талаптарын орындауға үйрету. Сабақта нотаны өздігінен бірден оқып, ойнау дағдысын игеру. Дирижерлық схемамен және оның көптеген шартты белгілерімен танысады. 2 / 4,3 / 4,4 / 4 өлшеміндегі дирижердың қол қимылын түсініп репертуарды орындайды. Шығарманы бір уақытта бастап. Бір уақытта аяқтау дағдысын игереді. Шығарманың екпініне, сипатына, динамикалық және әендік иірімдеріне байланысты әдіс амалдарын меңгереді. Тыңдау арқылы әуенді, аккомпанементті басты естіп, қадағалау қабілетін жетілдіреді.
Ансамбльдік сыныпты ұйымдастыру, аспатық І-ІІ партияларға бөліп отырғызу ансамбль жетекшісінің ең бір көңіл аударарлық мәселесі. Бұл жұмыс алғашқыда оңай болып көрінгенімен, мұнда үлкен мән бар. Ансамбльге қатысушыларды аспаптық партиялар бойынша орналастырғанда олардың әр қайсысының физикалық және музыкалық мүмкіндіктерін ескеру қажет. Ансамбль жетекшісі жыл бойына мектептегі өтетін түрлі тақырыптағы әр түрлі сипаттағы шығармаларды дайындау қажет. Шамамен 4-5 қазақ халық ән-күйлері, 3-4 қазақ халық композиторларыны ән күйлері, 3-4 орыс, шетел композиторларының шығармалары және 2-3 қазіргі заман композиторларының шығармалары.
Алғашқы жылы ансамбль репертуарына іріктеп алынып ойналатын шығарманың бағдарламасы оқушыларды партитурадағы музыкалық фактураның барлық элементтерімен біртіндеп ретімен таныстыруды көздеп құрылады. Репертуарды 2-3 бөлімне тұратын шағын, жеңіл және тональдік белгілері аз, метрлік құрылысы мен ырғақтық бірлестіктері күрделі емес шығармалар таңдалынады. Алғашқы кезеңде, " до мажор "- " ля минор ", " ля мажор "- " фа минор ", " фа мажор "- " ре минор " тональдіктерінлегі шығармаларды, оған қоса аспапта ойнау техникасын дамыту мақсатында бір дауысты, жеңіл ансамбльдік жаттығулар мен гаммалардың ойнатылғаны тиімді.
Екінші жылы ансамбль топтарының партияларын жеке талдап, ойнату ықпалында өткізілуі жалғастырылады.
Үшінші оқу жылы ансамбль сыныбында дыбыстың, аспаптарды құлақ бұрауының тазалығы мен ырғақтардың сапалы орындалу жұмыстарын жетілдіру ары қарай жалғасады.
Оқушыларға шығарманы үйретпей тұрып, ең алдымен ол жөнінде мағлұмат беріп, таныстырып өту керек. Мұнда автордың аты-жөні, шығарманың мазмұны, тональдігі, қарқыны, кезігетін түрлі динамикалық белгілері айтылады.
Ансамбль жұмысында көрнекті орын алатын мәселе- репертуар. Балалар ансамблі жұмысының табысты болуы көбінесе репертуармен тығыз байланысты. Ол ансамбль ұжымының белгілі бір дәрежедегі шығармашылық жетілуін анықтайды. Сондықтан жетекші ансамбль репертуарын жасағанда музыкалық шығармалардың мазмұндылық, мәнерлілік жағына көңіл бөлгені жөн. Идеялық-көркемдік жағынан құнды, орындаушылыр мен тыңдаушыларға қызықты репертуар жасау, оқытушының баксты міндеттерінің бірі. Репертуарды іріктеуде, педагог, ансамбльдің техникалық шеберлігінің және көркемдік орындаушылық дағдылығының өсуін есте ұстағаны жөн. Тағы ескертетін мәселе, әрқашанда ұжымның мүмкіншілігін, оның сапасын, дайындық дәрежесін ұмытпауы қажет. Ойналатын шығарманың шағын, әуені жанға жайлы, ансамбль мүшелерінің қабылдауына жеңіл, ойын техникасы көп қиындық түсірмейтін болып келгені дұрыс. Репертуар қорында негізінен оқушыларды өз отанын шексіз сүюге, патриотизм мен ұлттық мақтаныш рухында тәрбиелейтін сапалы шығармалар болуы тиіс.
Ïåäàãîãèêà
Ансамбльге бастапқы кезде сегіз немесе он алты тактыдан тұратын халық әндерін түсіріп ойнатқан жөн. Себебі халық арасында көп тараған әуенді әндер, күйлер, шағын шығармалар орындаушылардың түсініп орындауына жеңіл болады. Жеңіл қолайлы шығармаларды алғаш рет өз бетімен ойнап шығу баланың өзіне деген сенімін шыңдап, аспапты меңгеруге деген құлшынысын арттырады. Жаңа құрылған ансамбль үшін шығармаларды аспаптарға бейімдегенде, күйлерді өндегенде, тенор домбыраны негізге алу керек. Мысалы, халық күйлерінен " Кеңес ", " Келіншек ", " Айжанқыз ", " Жастар биі ", халық композиторларының күйлерінен Құрманғазының " Балбырауын ", Динаның " Тойбастар ", " Әсемқоңыр ", Түркештің " Қарабас ", Тәттімбеттің " Қосбасар ", Дәулеткерейдің " Қосалқа ", " Желдірме " шығармаларын түсіруге болады. Пьесалардан Глинканың " Полькасы ", Е. Брусиловскийдің " Колхоздағы той ", " Қыз арманы ", халық әні " Екі жирен " және т. б. лайықтаған жөн. Олардан басқа партитуралары дайын Ахмет Жұбановтың " Би күйі ", " Тәжік билері ", М. Қойшыбаевтың " Жастары ", Н. Тілендиевтің " Ата толғауы ", С. Құсайыновтың " Мереке ", К. Күмісбековтың " Өмір жолы " және т. б. шығармаларды реертуарға алуға болады. Сондай-ақ, жергілікті авторлардың жүрегінен шыққан шығармалары да оқушылар ансамблінің репертуарын даралайды.
Ансамбль топтарымен жұмыс істеу барысында динамикалық белгілерді оқушылардың естеріне түсіріп, үйретіп отыру қажет. Себебі, мектеп жасындағы балалардың психологиялық ерекшеліктеріне байланысты нотаны үйрету барысында кездесетін динамикалық белгілерді үнемі құлағына құйып, қайталап отыру нәтижесінде олар естерінде сақталып, жаттанды болып қалады. Ал шығарманы жаттаған соң, қиынға түседі. Ансамбльдегі оқушылар нотаға қараймын деп отырып, ойнап жатқан шығарманы өзгелермен бірдей бітіре алмай қалатын жағдайлар да жиі кездеседі. Мұндайда оларға соңғы екі тактіні жаттап алыуы немесе санап отырып жетекшіге қарап бітіру керек екендігін түсіндіру керек. Әрбір педагог өзінің нақты пәні және сабақтан тыс тәрбие жұмысын оқушыларға эстетикалық тәрбие беруде сәтті жүзеге асыруға дайын болу керек. Қосымша білім және тәрбие, эстетикалық цикл мұғалімдеріне ерекше рөл артылады. Соның ішінде қосымша білім беретін балалар музыка мектебі. Әлемде өзінің музыкалық мәдениеті мен аспаптары жоқ халықты табу қиын. Бірақ олардың әрқайсысы тең дәрежеде барлық елге танымал, себебі музыкалық аспаптар рөлді атқарады және әлемдік мәдениетте күрделі мәнге ие. Барлық өркенитті елдердің музыкалық мәдениетінде қолданылатын бір қатар аспаптары бар. Музыкалық тәрбиелеу теориясы, ғылыми білімдер жүйесі, баланың дамуын басқару, оны музыкамен таныстыру барысында адамгершілік эстетикалық сезімдерін тәрбиелеу заңдылықтары туралы ұғымдар жүйесі ретінде қарастырылады. Балалар музыка мектебінде музыкалық қызметтің негізгі формасы музыка сабақтары болып табылады. Олар қызметтің барлық түрлерін біріктіреді: ән тыңдау, ән айту, күй тыңдау, музыкалық-ритмикалық қимылдар, балалардың музыка аспаптарында ойнау. Соңғысына мен ерекше назар аударамын, себебі музыцирлеу дүние танымды кеңейтеді, сабақтарға деген қызығушылықтарын арттырады. Жадының, зейіннің дамуына ықпал етеді. Артық ұялшақтықты, тұйықтықты жеңуге көмектеседі. Аспапта ойнату барысында балалардың шығармашылық және музыкалық қабілеттері дамиды. Көптеген балалар үшін аспапта ойнау- олардың ойлау және музыканы қабылдау сезімдерін, ішкі рухани әлемін жеткізуге көмектеседі. Бұл тек тұлғалық дамудың ғана емес, сонымен қатар ойлаудың, шығармашылық бастамашылдықтың,
48