Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ ³ ðèáåñ ³ íåí
орындағанда, нота қаңқалық нобайдан алыстап, шығармаға жан бере, өзіндік образ, ой бере тарту. Күй табиғатына тән өрнеген, болмыс- бояуын айқындау.
Бұл кезеңдерді Сәкен былай деп еске түсіреді: " Кезекті бір сабақта Тәттімбеттің " Сары жайлау " күйін айна қатесіз нотамен барлық ремарктерін сақтай ойнап бердім. Өзімше, өте жақсы ойнаған сияқты едім. Алайда, күй тыңдалып болғаннан кейін, ұстазым келелі бір әңгіменің ұшағын сабақтады. Секен, айналайын, күйдің нотасын толық жаттап келіпсің. Бірақ, қолың домбыраның пернесінде еркін жүгіргенімен, ойың еркін жүгірмей отыр. Байқайсың ба, күйдің өмір қойнауындағы қаншама көркемдік- эстетикалық қасиеттері ағылмай қалды. Жалпы, қазақ күйлерін тастап қатқан ноталық қалыпқа салып ойнауға болмайды. Ол импровизациялық негізде дамып қалыптасқан. Сондықтан, оны үнемі құбылтып, мәнерлеп ойнауың керек. Бүгін сен бізді нота- нобаймен ғана таныстырдың. Енді сен ары қарай алыстан көз жауын алатын, жүрек қозғайтын, көңіл толқытатын сәулет сарайының өзін салуын керек. Мұндай сән сайысының классикалық үлгілерін дарынды күйшілер Әбікең Хасенов пен Мағауия Хамзиндер салған. Осы майталмандарға еліктейсің бе, әлде, өз соқпағыңды табасың ба ерікті өзіңе берем- деп сөзін аяқтады. Ұстазының осы кеңесі Секеннің үнемі ойында жүріп, оның күй әлемін кеңейтуіне зор ықпал етті. Бұдан былай қарай ол әуелі тартылатын күйдің мазмұны мен ерекшеліктеріне, орындау тәсілі мен тарихына ерекше көңіл аударып отырды. Орынды айтылған тәлімдік дәріс ойдан шыға ма? Ұстазының осы кеңесі Секеннің үнемі ойында жүріп, оның күй әлемін кеңейтуіне зор ықпал етті. Бұдан былай қарай ол әуелі тартылатын күйдің мазмұны мен ерекшеліктеріне, орындау тәсілі мен шығу тарихына ерекше көңіл аударып отырды. Орында айтылған тәлімдік дәріс ойдан шыға ма? Ұстазының тағы бір тағылымы әлі күнге дейін Секеннің есінен кетпейді: " Әрбір күйдің сазы мен әуенін, екпіні мен сарының, өлшемі мен өрнегін хас зерттегендей нәзік суреткелдікпен мүсіндеп шығаруың керек ".
Осындай методологиялық тұғырнамаға негізделген әр сабақ академиялық орындау шеңберінен асып, Секенге кең шығармашылық мүмкіндіктер туғызып отырды. Лирикалық әсемдікке, сырлы сазға, ойлы мұңға жаңы құмар шәкіртін білікті ұстаз осылай әр күйді ізденіспен орындауға, әуен сұлулығына тәрбиелейді.
Осындай педагогикалық принцип негізінде сіңірілген тәлім- тәрбие көп ұзамай өз жемісін бере бастады. Сол жылдары Секен республикалық " Жігер " және Москвадағы өткен жастар мен студенттердің дүниежүзілік XII- ші фестивалінің лауреаты атанды. Осылай жаңы лирикалық әсемдікке, сырлы сазға, мұңға, күй құштарлығына толы жас шәкіртін сезімтал ұстаз шығарманы творчестволық тұрғыда орындай білу шеберлігіне, әуен суреткерлеріне тәрбиеледі. Консерваторияны сәтті тәмамдап, осындай орындаушылық мектебінен өткен Секен келесі жылы республикамыздың белгілі майталман композиторы, профессор Еркеғали Рахмадиевтің класына түсіп, композициядан дәріс ала бастады.
Секеннің домбыра тартуындағы өзіндік ерекшелігі мен өзгеге ұқсамайтын қолтаңбасы неде? Алдымен, айтарымыз, домбыра тартқандағы қақпақ үстіндегі оң қол қойылымының өзгешелігі. Онда буын қоспасы томағасын сыпырып тастаған ұшуға қомдалған қыран секілді. Күй мазмұнын, оның көркемдік құралдарын ашу процессін осы оң қолдың буын қоспалары сан алуан қимылдар жасап, ал бес саусақ екі ішекте алма- кезек шертіліп, ілмелі,
¹ 5( 12) 2016
құбылмалы сан түрлі ырғақтар беріледі, тембрлық бояулар қоюланып, сан түрлі өрнектер тоқылды.
Секеннің күй мазмұның берудегі айшықты суреткерлік шеберлігінің өзі бір ерекше дүние. Ол, алдымен, орындалатын күйдің ішкі тылсым- тіршілігіне баса мән береді. Міне, осындай терең көркемдік философиялық түсініс негізінде ол күйді хас шеберлерше мүсіндеп, тек өз қолтаңбасына ғана тән қайталанбас образды сомдап шығарады.
Тыңдаушыларын тәнті қалдыруының да, мойындатып, мүлгітіп жіберуінің де мәні, міне, осындай күйдің мән- мағынасын, көркемдік кестесін келістіруінде, жан сұлулығымен әрлеп, айшықтауында жатыр.
Секен Кәрімұлы күн санап осындай шеберлік шыңына көтеріле түскенімен де, оның жүрегінің түпкірінде бала күнгі қонған беймағұлым жұмбақ тылсым әуенге деген құштарлық әркез қайта оралып маза бермейтін. Домбыраны қолға алған сәттерде- ақ саусақ астынан төгілген әлқисса бір әуен иірімдері пайда болып көңіл, шіркінді, тылсым дүние құшағына жетелей жөнелетін. Бірде, сол сағыныш тәрізді сырлы саз көліне қайтқан аққудай ойда жоқта орала кеткені. Жүрегі шымыр етіп қайталай түсті. Содан бастап күйші көңілінен маза кетті. Бұл жаңа туған әуенді айлар бойы ойнап қайталап жүргенмен, оған күй жүйелігінің сипатын беретін ырғақ желісінің табылмай- ақ қойғаны. Осы бір дүниеге келген әсем де үздік күй толқындары Секеннің сырлы әлеміне көп айлар бойы өз арасын таба алмай, шиыршық атып, буырқанып, бұлқынып жатты. Алайда, өнер туындысының өмірге келуі қызық қой. Осы бір әуездік нашықтарға ырғақтық өлшемнің қалай келгенін өзі былайша баяндайды: " Осы күйді шығару(" Көңіл толқыны " Ө. С.) маған оңайға соқпады. Екі жыл бойы шығара алмай жүрген күнімде, бір оқиғаның әсерінен аз- ақ мезетте жазып шықтым. Москвада 1985 жылы жазда Дүниежүзілік XII Жастар мен студенттер фестивалінің өтіп жатқан кезі. Бірде қатты жаңбыр жауып, бір қалқаның астын паналадық. Бақыласам, жаңбырдың шалшық суға тамған тамшылары біртүрлі нотаның ырғағындай құбылады екен. Содан бір сәтте жел тұрып, жаңбыр тамшылары үйдің қабырғаларына келіп соғылады. Неге екенін білмейтін осы бір көрініс маған қатты әсер етті. Ұмытып қалмау үшін көңіліме ұялаған күйдің ырғағымен тез- тез нотаға түсіре бастадым. Міне, " Көңіл толқыны " осылай туды.
Секеннің шығармашылық шеберлік деңгейінің артқандығын жаңадан дүниеге келген " Ақ жауын ", " Боздақ ", " Өкініш ", " Балауса ", " Шығыс жұлдызы " күйлерінен байқаймыз. Бұл күйлер тың ырғақтармен, нәзік те сыршыл әуендермен көмкерілген. Сойтіп, Секен үрдісті, ұлағатты күй әлеміне өз үнімен осылай келіп қосылды.
Сонымен қатар, Секен ән- толғау жанрында да еңбек ету үстінде. Оның " Аққу сазы ", " Сәкеннің сәлемі ", " Қос жұлдызым " тағы басқа да әндері халқымызға кеңінен танымал.
Соңғы жылдары Секен тағы бір шығармашылық қырынан көрініп жүр. Ол кинофильмдерге музыка жазу. Күймен өрнектеле сүйемелденген " Батыр Баян ", " Заманақыр " және Мұқағали Мақатаевқа арналған төрт бөлімді телефильмге музыка жазады.
Секен Кәрімұлы Тұрысбеков кезінде республикамызға танымал " Сазген ", " Мирас " сияқты фольклорлық- этнографиялық ансамбльдердің көркемдік жетекшісі қызметін атқарған. Қзақстан Республикасы Жастар одағы сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасына еңбегі сіңген әртісі.
ӘДЕБИЕТТЕР.
1. Әбуғазы М. " Шығыстың шыңырау күйлері " 2. Жубанов А. " Ғасырлар пернесі "
65