¹ 5( 12) 2016
Yñòàçäàðäûí ïåäàãîãèêàëûê òýæ ³ ðèáåñ ³ íåí
Мақала белгілі қазақ композиторы, домбыра өнерінің майталманы Сәкен Тұрысбековтің шығармашылығы мен оның туындыларын балалар саз мектебінде оқыту мәселелеріне арналған.
Статья посвящена творчеству известного казахского композитора, домбриста Сакена Турысбекова и вопросам преподавания его произведений в детской музыкальной школе
КАЛИЕВА ГҮЛЖАНАТ НАСИМОЛЛАҚЫЗЫ
Семей қаласы "№ 3 жалпы орта білім беретін мектеп кешені " КММ құрамындағы балалар музыкалық мектебінің домбыра мұғалімі
The article is devoted to the works of the famous Kazakh composer, dombra player Saken Turysbekova and the teaching of his works in the children ' s music school
СЕКЕН ТҰРЫСБЕКОВТЫҢ СЫРЛЫ ӘЛЕМІ
Дәуіріміздің сексенінші жылдарының орта шенінде қазақтың рухани киелі өнерінің өлкесіне жан-жүйеңді егілте тебіренткен қоңыр сазға бұраулы Секеннің сырлы әуені келіп қосылады. Көркем, лирикалық пафостарға Секен саусағынан төгілген бұл қоңыржай әуендер тыңдаушыларының алпыс екі тамырын иілтіп, өзегін өртеп, жан-жүйесін шымырлатып, тыңдаған үстіне тыңдай түссем деп ынтықтырады. Ал осы бір әсем күй аяқталғанда адам бойы бір аққу арман, құштар сезімге бөлінеді. Тылсым мәйек әуен құшағында көпке дейін делсал болып өз-өзіңе келе алмай қала беретінсің. Еуропалық үлгідегі мазмұн-жүйеге жақындап құлақ шымырлатар қатаң да қасаңсыған саздан көптен мезі болған қауым бір сәт жанды жылытар дала сахарасының қоңыр әуенін тыңдап іңкәр жүректің ынтығын басқандай болады. Домбыра шанағынан төгілген, көркем де қою бояулармен нашықтала өрілген ғаламат саздар мен кәусар әуездерге тәнті болған талантты ақын Есенқұл Жақыпбеков бұл күй өрімдерінің ішкі тыныстарын бірде жаңбыр мен арманға, бірде қасіретпен шыңырауға терең келіп, соңында тіпті сөзге, балама теңеулерге сыймайтындығын айтып, мына өлең жолдарын арнаған да: Наз жаңбыр домбыраның үні жауған, Тұншығып үзіледі үздік арман. Өмірдің жапырағын жапырасың, Өзіңді өзің іздеп шыңыраудан. Өмірдің саған салса құны жалған! Түңіліп қабағың мен қарлы қасың, Қамығып қасіретпен қан жұтасың. Тып-тыныш өмір сүріп жүрген көппен, Адамды айдалаға қаңғыртасың. Мен сені мақтан етем, сүйем сені, Сыймайды сөзге бірақ, күй өлшемі. Иә, шынында да Секен күйлерінің баламасын тауып, бір қауызға сыйғызу мүмкін емес. Оның күйлерінің танымдық- тағылымдық дәрежесі өте кең, көркемдік- философиялық өрісі жан- жақты, кейде өз арна- кенерінен асып төгіліп те жатады. Ал тіпті, анығын айтсақ, Секен күйлері әр жүректің айтылмаған, аяқталмаған әні, тартылмаған күйі, таусылмас алыстаған арманы, орны толмас өмір өксегі, әлеумет тартысы, көңіл толқындарындағы мұң шалған күрсінісі, рауандап атқан ақ таң, өмірге құштарлық, жалпы сөзбен айтқанда, адам рухындағы қисапсыз оюлар мен кестеленген көркемдік таным- сезім толғауларының сұңғат мұрасы деп білеміз. Секен алғаш қолына домбыра алған сәтін былайша еске алады: " Бірде қатты ауырып, жағдайым болмай, жаным құлазып жатқанымда қолыма домбыра алып,
64
пернесіне қол ұрып көріп ем өзімнің ішкі толғаныс толкуымның да пернесін дәл басқан бір ырғақты сезіндім. Кеудемде өртеген нала мен өкінішке үндесіп, өзімнің жүрек қылын шертіп, ішкі ойымды ағыл- тегіл ақтарғандаймын. Осыдан былай қолыма домбыраны жиі алатын болдым. Ие, бұл Секен жүрегінің нәзік тебіреністерінің домбыра пернесімен алғашқы тілдесуі еді. Ал ғылыми педагогика- психологиялық тұрғыдан алып қарағанда детерменизм принципінің(" сыртқы дүниемен адамның ішкі жан дүниесінің өзара үндесуі " немесе " сыртқы дүниені қабылдау алдымен адамның ішкі сезім дәрежесіне тура байланысты ") іске асуы еді.
Секеннің бұл екінші сыныпта оқып жүрген кезі болатын. Анасы Рәтай да осы кезеңді былай деп еске алады: " Сол жылы Секенге бір нәрсе көрінді. Бойында бір түрлі мінез бітті ". Түн ортасында " Апа! Апа!" деп, апасын жұлқып оятып " Жол таптым " деп Құрманғазының " Балбырауын " күйін ойнап беруі ұлы күйшінің балаға аян беріп, оған күй аруағының қонып, үлкен өнер жолына біржолата бет бұрғаны деп білеміз. Осы мектеп қабарғасындағы жылдарда көркемөнерпаздар үйірмесінің белді мүшесі болды. Халық композиторлары Тәттімбет, Сүгір, Тоқа күйлерін тартып, Сәкен Сейфуллиннің " Тау ішінде " әнін айтып аудан, облыс көлеміндегі талай байқауларға қатынасып, жүлделі орындарға ие болып жүрді. 1976 жылы мектеп бітірісімен Семей қаласындағы Мұқан Төлебаев атындағы музыка училищесіне түсіп, талантты да білгір ұстаз Қадір Досымжановтан дәріс алды. Ауылдан келген домбырашыны ұстаз бір қалыпқа салып тәрбиелемеді, керісінше, алдымен оның жүрегінің соғысын, аспапта ойнап икемін, бала психологиясының өзіндік ерекшеліктері мен мүмкіндіктерін бағамдап алып, содан кейін ғана оны кәсіптік домбыра тарту өнеріне баули бастады. Бұл Сәкеннің рухани музыкалық танымының дұрыс арнамен қалыптасуына, домбыра тарту шеберлігінің шыңдалуына зор мүмкіндіктер туғызды. Әсіресе, Арқа- Шығыс күйлерін орындауда өзінің алуан қырлылығын таныта білді. Бұдан кейінгі Алматыда Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясындағы оқу жылдары Секеннің өмір жолындағы елеулі белестерінің бірі. Ол композитор, профессор МәлғаждарӘубәкіровтың қаласында дәріс алды. Ұлағатты ұстаз Секенмен өткен алғашқы сабақтарында- ақ жас шәкірттің бойындағы мұңға толы нәзіктікті, әжептәуір қалыптасып қалған орындаушылықты, шығармашылық дарын мен қабілетті аңдады. Әр сабақ сайын рухани зерде қабілеттерін дамытуда ұстаз әртүрлі методикалық әдіс- тәсілдерді кеңінен пайдаланып отырды. Ұстаз әдістемесінің бір элементі- музыкалық шығарманы