¹ 3( 3) 2015
сөздің шығу тегін есте қалдыру үшін бұл тәсілдің тиімділігі өте зор. 4. Сөздік жаттығулар- белгілі бір тілдік дағдыларды бекітуге бағытталған қайталаулар.
5. Балалардың жауаптарын, сөйлеу әрекеттерін бағалау- тәрбиешінің қорытынды пікірі.
6. Сұрақ қою- жаңадан келген балалар үшін күрделірек тәсіл, дегенмен олардың белсенділігін арттыруда, өз бетімен ойлауын дамытуда өте тиімді. [ 2,51 ]
Балаларды сауатты сөйлеуге үйретуде қарапайымнан күрделіге қарай бағыттай отырып жүргізілген іс-әрекеттер тыңғылықты жүргізілсе әрдайым оң нәтижесін бермек.
Тікелей қойылатын сұрақтар / кім? не? қайда? қандай?/, демеулік шылаулармен келетін, еске түсіретін сұрақтар / бар ма? алуға бола ма? т. б./
Ауызекі сөйлеу формаларын бекітіп, балаларды диалогты сөйлеу қатынасына бағыттайды. Ұсынылған бұл әдістер балалардың тілін ойын арқылы дамыту, оқыту методикасының өзіне тән ерекшеліктеріне негізделеді. Арнайы жүргізілген тәжірибе жұмыстарының нәтижелері төмендегідей қорытынды жасауға мүмкіндік берді:
1) 2-5 жастағы балалардың тіл дамытуда балабақшада өткізілетін сабақтарда ойын әдіс-тәсілдерін пайдалану және оқыту мен тәрбие берудің тиімді жолдарын қолдану, күнделікті жүргізетін оқу іс-әрекет барысында сөздік қорлары молайып, байланыстырып сөйлеуге, сөздің дыбыстық құрамын дұрыс айта білуге дағдыланды, ойын баланың тілін дамытуға ықпал етті.
2) Балалардың тілін дамытуда дидактикалық ойындар, сөздік ойындар, үстел үсті ойындар, драмалық ойындар, сюжеттік-рөлдік ойындар, табиғатпен танысу ойындары, ақыл-ой қабылетін дамыту ойындары, ұлттық ойындардың т. б. орны ерекше болды.
3) Дидактикалық ойындардың үлгісі арқылы балалардың ойлау қабілетін дамытуға, дүниетанымын қалыптастыруға, сөздің дыбыстық құрамын дұрыс айтуға, көргендерін байланыстыра әңгімелеп беруге, диалогты, монологты сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға, қарамақарсы мағыналы сөздерді ажырата білуге, заттарды жеке және жалпылай айтуға, заттар мен құбылыстардың ерекше белгілерін сипаттауға қол жеткіздік.
4) Балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкес ұйымдастырылған сабақ үлгілерінде баланың тілін дамытуда дидактикалық ойындардың мазмұны нақтыланып, баланың тілін дамытуда тиімді әдіс-тәсіл ретінде қолданылды. Әрбір сабақ тақырыбын үйлесімді көрнекілікпен, бала ұғымына түсінікті сөздіктермен ойын арқылы үйрету жұмысы оң нәтижесін берді. Сондай-ақ, бағдарлама тақырыптарына сәйкес көркем шығармалар үлгілерінің ұсынылуы балалардың сөздік қорының молаюына, байланыстырып сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда баланың тілінің дамуын айқындау тәсілдері тәрбиеші педагогтар үшін тиімді болмақ.
Жас өспірімнің жеке тұлға ретінде қалыптасып, қанаты қатайып, кемелденуі балабақшаға, отбасына, ортасына байланысты. Тәрбиеші-педагогтардың міндеті- баланың ой-өрісін, таным, сезім, қиялдауын жетілдірумен қатар, іскерлікке баулып, сөйлеу тілін дамыту.
Сөздің дыбыстық мәдениеті. Сөздің дыбыстық мәдениетіне тәрбиелеуде алдымен сөздің дыбыстық жағын қарастыру керек. Сөздің дыбыстық құрамын дұрыс айтуға үйрету біртіндеп жетілдіріледі. Балалар сөз ішіндегі кейбір дыбыстардың айтылуына қарай сөйлеу мүшелерін дұрыс қолдана білмейді. Олар көбінесе р, л, с, ш, з, ж дыбыстарын алмастырып айтады. Ал кей бала осы дыбыстарды жеке түрінде дұрыс айтады да, сөз ішінде айта білмейді. Мысалы, қуыршақ-қуршақ, қолғапқолбақ, келмедім-кемедім т. б. бұл аталған кемшіліктерді түзетуде арнайы жеке жұмыс жүргізіледі. 1. Тілдің белгілі бірліктері үшін " құрылыс материалы " ретіндегі сөз дыбыстары мен интонация элементтері.
2. Сөйлеу аппараты дамуының бала тілін дамытудағы ролі.
Ïåäàãîãèêà
3. Сөз дыбыстарын айту дағдыларын дамыту әдістері мен тәсілдері.
Сөз дыбыстары, интонацияның жекелеген элементтері( просодемалары)-дауыстың күштілігі, тоны жоғарылығы, қарқыны, ырғағы, тембрі-тілден бөлек өздігінен еш нәрсені көрсетпейді, болмысты таңбаламайды, бірақ оларсыз сөйлеу деген болмайды: сөз дыбыстарынан морфемалар құралады, сөз дыбыстары мен просодемалардан сөздер құралады, просодемалар сөздердің бірігуіне мағынасын береді. Демек, сөз дыбыстары мен просодемалары- ауызекі сөздің " құрылыс материалы " Балаларға ана тілін үйрету тәжірибесінен белгілі болғанындай, балаға ең қиыны жекелеген дыбыстардың артикуляциясын үйрену болып табылады. Егер баланың сөйлеуіндегі кемшілік дыбыс жағында болса, онда логопедтер кемшіліктің себебі ең алдымен баланың тілмен, аса маңызды артикуляциялық органмен, дұрыс " жұмыс істеуді " үйрене алмауынан деп санайды. Балаларға көбірек қиын болатыны- таңдай ортасы дыбыстарды [ р ], [ л ], [ ш ], [ ж ]; кейде таңдай арты дыбыстарды [ г ], [ к ], [ х ] артикуляциялау. [ 3,15 ]
Фонетикада( мысал ретінде орыс тілінің фонетикасын алайық) барлық фонемаларды құраған кездегі барлық артикуляциялық мүшелердің( тілдің, еріннің, тістің, дауыс шымылдығының және т. б.) жұмысы егжейтегжейлі жазылған.
Мысалы, [ ш ]-тілдің ұшымен айтылатын альвеолярлы дыбыс( тілдің үшы тістін етіне тиеді), ұяң дыбыс( тіл тістің етіне толық тимейді, аздаған саңлау қалады), жуан дыбыс( тілдің орта тұсы таңдайға қарай көтерілмейді), қатаң дыбыс( көмей жұмыс істемейді) болып келетіндігі мәлім. Осылайша барлық 42 әріп жіктелген.
Тек логопедтер ғана емес, әрбір мәдениетті тәрбиеші фонетикаға жүгінеді: сөз дыбыстарының " анатомиясын " білу балалардың оларды үйрену процесін тездетуіне көмектеседі. Дегенмен, дыбыстың артикуляциясын меңгеру қиын әрі ұзаққа созылады; ол бес, кейде жеті жылға созылады: тез дегеннің өзінде балалар бестен алтыға аяқ басқанда ғана таза сөйлейді. " Балалар бақшасындағы тәрбие программасы " баланы оқуға және жазуға үйрету басталған кезде жеті жасқа қарай барлық дыбыстардың артикуляциясын толық үйрену міндетін қояды.
Егер балалар орфоэпиялық жағынан дұрыс айтатын адамдардың арасында өссе, онда дұрыс айтуды үйрену міндеті оларда оңай шешілуі мүмкін( мұндай жағдайда өмірге келген алғашқы күнінен бастап оларда артикуляциялық негіз дұрыс жолға қойылады), егер олар ересек адамдардың аузынан диалектілік немесе сөздің қарапайым айтылуын естісе, үйренуі қиын( дәлірек айтқанда-ешқандай мүмкін емес).
Артикуляциялық сөйлеу органдарының жұмысын ынталандыруда қол саусақтарының нәзік қимылы қандай маңызға ие болады? Тілді дамыту үшін қол саусақтарын дамыту ролі қай экспериментпен дәлелденген?
Баланың ана тілі сөздерін үйрену процесі осы сөздерге сай келетін заттарды " зерттеумен " қатар жүреді: бала затты қарап, қандай дыбыс шығаратынын тыңдап, ұстап, сипап, дәмі мен иісін байқайды. Баланың назары ауған зат оның зат санасына барлық бес сезім органдары- көру, есту, иіс сезу, дәм сезу, сипап сезу органдары- арқылы енеді. Дүниені сезім арқылы танып білу баланың эмоционалдық сезімдерін дамытады: ол " тамаша "- " жексұрын " сияқты тіптен қарама-қарсы сезімдерді ғана емес, сондай-ақ бүкіл сезімдерінің гаммасын сезінуге қабілетті. Затты сөздің жәрдемімен сезімдік қабылдау баланың жадында осы зат жөніндегі түсінік ретінде берік орналасқан соң, оны айтатын сөз баланың жадында ең алдымен, ол затпен сезім арқылы жанасқан кезде бастан кешірген сезімдерінің бірін қоздырады.
Сонымен қатар ойын барысында бала үлкендермен, өз құрбыларымен қарым-қатынас жасайды. Әр бала өз жетістігіне қуанып, мәз болады. Сондықтан да ойын-
62