Ïåäàãîãèêà ¹ 3( 3) 2015
ТҰТҚЫШЕВА ГҮЛШАТ ОТАРБЕКҚЫЗЫ
Астана қ. № 28 " Жұлдыз " санаториялық балабақшасының тәрбиешісі, әдіскер
Мақала мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту мәселелеріне арналған. Автор тіл дамыту қызметінің теориялық негіздерін баяндаумен қатар, бала-бақшада тіл дамыту жаттығуларын тиімді жүзеге асыру мысалдарын ұсынады. Мақала мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының әдіскерлері мен тәрбиеленушілеріне арналған.
Статья посвящена вопросам реализации деятельности по развитию речи у детей дошкольного возраста. Автор статьи не только раскрывает теоретическую основу деятельности по развитию речи, но и представляет примеры наиболее эффективного выполнения упражнений на развитие речи в условиях детского сада. Методическая работа будет интересна для методистов и воспитателей дошкольных учреждений образования.
The article is devoted to the implementation of activities for the development of speech in children of preschool age. The author not only revealed the theoretical basis for action on the development of speech, also provided examples of the most effective exercises for the development of speech in a kindergarten. Methodical work will be interesting to trainers and teachers of preschool educational institutions.
СӨЙЛЕУ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІН ТІЛ ДАМЫТУ САБАҒЫНДА ҚОЛДАНУ ЖОЛДАРЫ
Соңғы кезде педагогика, психология саласындағы зерттеулер нәтижесі қазіргі балалардың даму деңгейі бұрынғы көрсеткіштерден озықтығын, білуге, білімге ынталы екендігін дәлелдеп отыр.
Осыған байланысты балалардың теориялық ойлау операцияларын дамыту, белгілі бір объектінің ішкі сырын ұғынып, оның себеп-салдарын, заңды байланысын таба білуге, жан-жақты үлгі модельдер арқылы жалпы сөйлеу жалпы, бала тілінің даму деңгейін қандай өлшемге сүйеніп талдау қажет екендігі, нақты шамасы осы деп есептеуге болатын көрсеткіштер жөнінде мәліметтер жоқтың қасы.
Ресей ғалымдары / А. Н. Гвоздев, А. Максаков, О. Ушакова т. б./ [ 1,83 ] бақыланған анықтаулар бойынша- жас шамасы қатар балалардың арасында тілді игеру шеңберінде үлкен алшақтықтың кездесетіндігі. Бұл белгілі бір жас шамасындағы баланың тілінің дамуының деңгейін анықтауға мүмкіндік беретін критерийлерді белгілеуді қиындата түседі.
Тәрбиешінің басты міндеті-тіл дамыту жұмыстарын ұйымдастыруда топтағы барлық балалардың тілінің даму деңгейін жақсы білуі қажет. Сонда кейбір балаларға ішінара бақылау, тексеру жүргізу арқылы бағдарламалық материалдардың қандай дәрежеде меңгеріліп жатқандығын, сабақ барысында қолданылып жүрген әдіс-тәсілдердің, дидактикалық ойын жаттығулардың тиімді-тиімсіздігін анықтай алады.
1. Баланың құрбыластарымен, ересектермен сөйлесе білу машықтарының қалыптасуы( қарым-қатынас мәдениеті). 2. Сөздің дыбыстық құрамын меңгеруі. 3. Сөздік қорын байқау тәсілдері-зат есімдер, сын есімдер, етістіктер, үстеу сөздер, қосымшалар, жалғау, жұрнақтарды қолдануы. 4. Грамматикалық формада дұрыс сөйлей алуы. 5. Байланыстырып сөйлей білуі. Балалардың сөздік қорын дамытуда ойын, тапсырма жаттығулардың орны ерекше. Ойын-баланың шын тіршілігі. Баланың білуге деген құштарлығы, сөйлеуі ойын үстінде қалыптасады. Сөздік қорын дамыту ісін ұйымдастыру жұмысында ойын сабағы ең негізгі орынды алады. Арнайы ойын-сабақ және сабақ мазмұнына қарай танымдық, дамытушы ойындарды, тапсырмаларды қолдану, балаларды заттарды бір-бірімен салыстыруға,
оларды қасиетіне қарай ажыратуға және оны танып, білуге үйретеді. Сонымен бала топ жасына сәйкес бағдарламалық міндетті меңгереді. Бала ойын-сабақ барысында ойнай отырып, ойын ережесін сақтауына, ойлана білуге, заттың атын немесе қасиетін есіне сақтауға, зейінін-қиялын дамытуға жол ашады. Сонымен қатар ойын барысында бала үлкендермен, өз құрбыларымен қарым-қатынас жасайды. Әр бала өз жетістігіне қуанып, мәз болады. Сондықтан да ойынтапсырмаларды таңдауда және іріктеуде балалардың жас және жеке ерекшелігін ескерген жөн. Бала тілінің дамуын айқындауда осы аталған мәселелерді сабақта, ойын барысында және күнделікті өмірде балалармен, ата-аналармен әңгімелесу, бақылау тәсілдері арқылы тексеріп отыруға болады.
Балалардың тілін дамытуда педагогтың негізгі әдісіоның әңгімесі. 4-5 жасар бала тілін дамытуда үйретілетін сөздер мен әңгімелердің құрамы олардың сөздік минимумына сай, жеңіл де тартымды болуы тиіс. Көркем әдеби сөзді сөздік жұмысында қолданубалалардың үйренген сөздерін бекітуге, ол сөздерді мәтін ішінен теріп айта білуге, айтылуы ерекше дыбыстарды анық айтқызып үйретуге, әр түрлі грамматикалық формаларды бекітуге, ең соңынан мәтінді толық оқып, балалардың оны ауызша қайталап айтып үйренуіне бағыт береді. Сөйлем құрауға үйрету ісі күнделікті сабақ кезінде әңгімелесу, сұраққа жауап беру, тірек сөздер беріп сөйлем құрату арқылы жүзеге асады. Сабақ тақырыбына сай ойын түрін алдын-ала жоспарлап алу қажет.
Сөйлеу әдіс-тәсілдерін тіл дамыту сабағында қолдану жолдары:
1. Сөйлеу үлгісі- тәрбиешінің балаларға анық тыңдалатындай етіп, байыппен айтылған сөйлеу әрекеті. Алдын-ала ойын арқылы дайындалған сөзді немесе сөйлемнің айтылу үлгісін қабылдауда балалар қиналған жағдайда түсіндіріп, нұсқау тәсілдерімен қосымша көмек беріледі.
2. Қайталау- бір ғана тілдік элементтің болмысын / дыбысты, сөзді, сөз тіркесін / бірнеше рет қайталау. Оны жекелей, топпен, хормен қайталау сияқты түрлері тәжірибеде өз нәтижесін береді.
3. Түсіндіру- құбылыстың, әрекеттің болмысын, мәнін сөзбен жеткізу. Ана тілінің құрылымдық ерекшеліктерін,
61