¹ 3( 3) 2015
Зат есімдердің қай-қайсысы болсын заттық ұғымды білдіргендіктен, олар негізінен алғанда, іштей нақтылық, дерексіздік, жалпылық, жалқылық т. с. с. семантикалық категорияларды қамтитыны белгілі. Түр-түс атаулары мен нақты зат есімдерден жасалған тұрақты сөз тіркестер басқа типтерге қарағанда әлдеқайда көп. Аталмыш топтағы тұрақты сөз тіркестерін семантикалық тұрғыдан бірнеше шағын топтарға бөліп қарастыруға болады. Тұрмыс-салт фразеологизмдері. Тіл-тілде халықтың өмір сүру салтына, дәстүріне байланысты қалыптасқан тұрақты сөз тіркестері де жоқ емес
Мәселен, " қара шаңырақ "- үрім бұтақ тараған үлкен үй, " қара орман "- ата қоныс, көне мекен, ескі жұрт, " ақ отау, ақ орда "- үлкен ақ киізден тігілген, " ақ жаулық "- құдай қосқан зайыбы, " қара бұқара "- көпшілік халық, " қара қазақ, қара халық "- хан, төре тұқымы емес, қарапайым халық, " қара құрым( халық)"- өте көп, жер қайысқан т. б.
Ағылшын тілінде түрмыс салт-түрақты фразеологизмдер қатарын мынандай сөз тіркестері толықтырады: black continent( қара континент, Африка), black market(" қара " базар), black bottle( у, зәр), Black Power( қара нәсілділердің билігі, Америкадағы негрлер қозғалысы), green house( теплица, қысты күні өсімдіктер өс іретін жылы жай), red type( бюрократ) т. б.
Зат есімнің негізгі объектісі деректі заттар болғанымен, олар дерексіз заттардың да атын білдіретіні белгілі. Тарихи тұрғыдан алып қарағанда, дерексіз зат атаулары деректі зат атауларының адам ойында ұзақ абстракциялануы нәтижесінде туады.. Яғни деректі заттардың қасиеттерін, ерекшеліктерін танып түсіну нәтижесінде адамдар санасында дерексіз ұғым( лат. abstractio) пайда болады. Сонан соң, осы зат жөніндегі түсінік негізінде зат атауы пайда болып, сөз қандай да бір мағынаға ие болады. Қазақ тіліндегі дерексіз зат атауларының пайда болуы халқымыздың тарихи асқан кезеңдерімен бірге жасасып, шындықтың, нақты заттардың негізінде пайда болды. Тілімізде түр-түс атаулары мен дерексіз зат есімдерден жасалған ақ бата( оң бата), ақ бейіл, ақ көңіл, ақ тілек, ақ сезім( таза, мөлдір сезім), ақ өлім( өз ажалынан өлу), немесе осы тұрақты сөз тіркестеріне қарама-қарсы мәндегі қара ниет, қара көңіл, қара тілеу, қара пейіл тәріздес тұрақты сөз тіркестері жоғарыда айтылған ойдың айғағы болып табылады.
Аталмыш құбылыс ағылшын тілі лексикасынан да кең орын алғанын байқауға болады. Мәселен, white magic( белая магия, зияны жоқ сиқыршылық), a white hope( талантты, үміт күттірер адам), a white lie( зиянсыз өтірік), the black art( черная магия, қатерлі сиқыршылық), black
Ò ³ ë á ³ ë ³ ì ³
ingratitude( рақметі жоқтық, жақсылықты білмеушілік), a black mood( көңіл күйдің төмен болуы), blue devils( сары уайымға салыну, көңілсіздік) т. б.
Жалпы алғанда, кез келген түр-түс фразеологизмдерін алып қарасақ та, олар өздеріне тән бояу реңктерімен адамның сезіміне әсер ететін, эмоциялы бояуы күшті тұрақты сөз тіркестерін жасауда атқаратын қызметі айрықша.
Қазақ және ағылшын тіліндегі тұрақты сөз тіркестерінің келесі бір тобы түр-түс атаулары мен зоонимдер мен орнитонимдердің қатысуы арқылы жасалады. Жанжануарлар және құс атаулары басқа да зат атаулары сияқты да адамзаттың тұрмыстық қажетіне байланысты пайда болған. Ғасырлар бойы мал шаруашылығында қолданылып келген атаулардың көпшілігі тіл-тілдің негізгі сөздік қорына айналды. Төрт түліктің шыққан тұқымына, төлдеріне, ен-таңбаларына, сымбаттылығына, мінезқұлқына, еті мен сүтіне, жүні мен терісіне байланысты айтылған көптеген атаулар қазақ және ағылшын тілдерінің негізгі сөздік құрамының ішіндегі елеулі саласы болып табылады. Мәселен, " қоңыр қозы ". Қазақ халқы тамаша бейнелерді жақсы жануарлар айналасынан іздеп, өзінің ең асылын малға балаған. Баласын жақсы көргенде, " ботам, қозым, құлыным " деп еркелеткен. Көзі мөлдіреген аруды " бота көз " деп сипаттаған. Сондайақ, басқа да жан-жануарлар мен құс атауларының қатысуымен жасалған көк ит( төбет), көк серек, көк бөрі, сұр жылан, шұбар жылан, ақ иық( төзімді бүркіт), қара құс( үлкен, мықты құс), ақ сұңқар т. б. Ал, " қара қарға " тіркесінде қара сөзінің жағымсыз символдық мағынасы басым жатыр. Жоғарыда айтылған ойды ағылшын тілінде жиі қолданылатын төмендегідей тұрақты сөз тіркестері айқындай түседі. Мәселен, black swan(" қара аққу ", сирек кездесетін құбылыс), White crow(" ақ қарға "), a dark horse(" қара ат ", сыры белгісіз адам), a black sheep " антұрған қой ", жанұяға ұят келтіретін адам), red cock(" қызыл әтеш "), өрт), a white elephant(" ақ піл ", масыл адам).
Қорыта айтқанда, екі компонентті түр-түс фразеологизмдеріне құрылымдық және семантикалық тұрғыдан талдау жүргізгенде, олардың құрамындағы қазық сөздерді анықтап алудың маңызы зор. Екі компонентті тұрақты сөз тіркестердің құрамында кездесетін түр-түс атауларының экспрессивтіэмоционалды сипаты екінші сыңарына қарағанда әлдеқайда басым болып, тұрақты сөз тіркестерінде көп жағдайда белсенді қызмет атқарады. Мұның негізін түртүсті білдіретін сөздер тобын басқа сөздер тобынан саралап көрсетіп тұратын ерекше бір қасиеті- символдық мағыналары мен алуан түрлі ауыспалы мағыналарында қолдану сипатынан іздеуіміз қажет.
ӘДЕБИЕТТЕР. 1. Авалиани Ю. Ю., Эжмирова А. М. К семантической структуре фразеологических единиц.// Вопросы фразеологии. Труды Самаркандского Гос. унив. им. Новаи. Баку, 1971.-с. 29-33. 2. Байтелиев А. Қазақ тіліндегі есімді тіркестер және оларға тән белгілер // Қазақ тілі және әдебиеті мақалалар жинағы. Алматы, 1974, 82-89 б. 3. Жуков В. П. О сопоставлении многозначности фразеологической единицы и многозначностью слова. // Проблемы устойчивости и вариантности ФЕ. Тула, 1998.- С. 195-202. 4. Кунин А. В. Курс фразеологии современного англйского языка. М., 1996. 5. Қоңыров Т. Теңеу және түр-түс атаулары. // Қазақ ССР Ғылым Академиясының хабарлары. Тіл әдебиет сериясы, 1984, № 1, 5- 13 б. 6. Назаров О. Сопоставительный анализ соматических фразеологизмов русского и туркменского языков. АКД, Ашхабад, 1973. 7. Посох А. В. Компонентный анализ семантики. // Методы изучения лексики. Минск, 1995.- С. 38-47. 8. Эмирова А. М. О тематических стержневых словах в составе ФЕ современного русского языка. // Актуальные вопросы фразеологии. Самарканд, 1978.-С. 64-65
26