Òië áiëiìi
¹ 1-2( 16) 2017
Мақалада бағалауыштық мағына қазіргі қазақ тіліндегі тілдік категория ретінде сипатталады. Бағалау категориясы семиотика мен аксиологиялық теория шеңберінде қарастырылады. Мақала авторы көрсеткендей, зерттеліп отырған тілдік бірліктерді когнитивтік және функционалдық тұрғыдан зерделегенде ғана бағалауыштық семантикаға байланысты тілдік аймақты толық түсінуге қол жеткізіледі.
В статье представлено описание оценочности как языковой категории в современном казахском языке. Категория оценочности рассматривается в рамках семиотики и аксиологической теории, дается обоснование аксиологического подхода к изучаемым лингвистическим явлениям. Как показывает автор, когнитивный и функциональный подходы к изучению языковых единиц способствует более полному проникновению в область языка, связанному с оценочной семантикой.
БАТЫРҒАЛИЕВА АҚМАРЖАН СҮЛЕЙМЕНҚЫЗЫ
Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің магистранты, Астана қ.
The article describes evaluation as a linguistic category in the modern Kazakh language. The category of evaluation is considered within the framework of semiotics and the theory of axiology. As the author shows, cognitive and functional approaches currently observed in the analysis of language units promotes a complete penetration into the language, connected with the semantics of evaluation.
ЖЕКЕ БАҒАЛАУЫШ МАҒЫНА: ЭТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЭСТЕТИКАЛЫҚ БАҒА ОБЪЕКТІСІ
Адам өмірінде құндылықтар табиғи, мәдени, танымдық, этикалық, эстетикалық болып келеді. Тіл арқылы сөйлеуші адам құндылықтар әлемінде өз орнын тауып, басқа да субъектілермен байланыс орнатады. Оның барлығы баға, бағалаумен тікелей байланысты. Әр адамның қоршаған орта, құбылыстар, іс- әрекеттер, мінез- құлық туралы түсініктері әртүрлі болады. Әркім іс- әрекеттерге, мінез- құлыққа, құбылыстарға өзінің ойлау өресі жеткенше, өз түсінігі шеңберінде баға береді. Мәселен, құралайды көзге атқан деген тұрақты сөз тіркесі адамның мергендігін, яғни бағытталып айтылған адамға жағымды баға беріп, мақтау мәнінде қолданылады. Сол сияқты төрт түлігі сай адам немесе мал біту деген сөз тіркестері байлық, бай, баю мағыналарын береді. Бұдан қазақ халқы байлықты төрт түлік малмен өлшегендігін көруімізге болады.
Алғаш рет баға туралы анықтамалар Аристотель еңбектерінде кездеседі. Оның ойынша, баға категориясын сипаттау үшін, алдымен бағаны қабылдауға қабілетті объект түрлерін көрсету керек, екіншіден баға мәнін беретін сөздерді табу керек, үшіншіден баға предикатының мағынасын аша білуіміз қажет. Біз бағаны категория деп атап жатырмыз. Ендеше бағалау категориясына тоқталмас бұрын, алдымен категория ұғымын анықтап алайық. Лингвистикалық түсіндірме сөздікте категория сөзіне мынадай анықтама келтірілген: " Категория- кең мағынасында- жалпы қасиетке ие болатын тілдік элементтің кез келген тобы. Тар мағынасында- бірыңғай тілдік бірліктердің жиынтығы, мыс., етіс категориясы, есім категориясы, септік категориясы " [ 1, 46-б ].
XX ғасырдан бастап бағалау категориясы тіл білімінің зерттеу нысаны бола бастады. Қазіргі қазақ тілінде баға, бағалау, бағалауыштық мәселелері әлі күнге дейін толық зерттелген жоқ. Орыс тіл білімінде Н. Д. Арутюнова, Е. М. Вольф, А. А. Ивин, В. И. Шаховский, А. А. Уфимцева еңбектерінде қарастырылса, қазақ тіл білімінде А. Байтұрсынов, К. Аханов, І. Кеңесбаев, Ә. Қайдаров, Б. Момынова, Б. Қасым сынды ғалымдар кеңінен сөз еткен. Е. М. Вольф болса, бағалауыштықты логика- семантикалық құрылымы синтаксистік қызметімен қабыспайтын модальдық қалыпқа жатқызады. Лингвистикалық терминдер сөздігінде " бағалау " ұғымы
О. С. Ахманованың пайымдауынша, " Оценка-... суждение говорящего, его отношение- одобрение или неодобрение, желание, поощрение и т. п.- как одна из оснавных частей стилистической коннотации " [ 2, 6-б ]. Қ. Есенова мынадай анықтама ұсынады: " Баға не бағалай сөйлеу салты дегеніміз-сөйлеушінің нысанаға алған нәрсе жөніндегі мақұлдау, қарсылық, ықылас не тілек т. б. түріндегі көзқарасын білдіретін пайымдауы, стильдік қосымша мағына мен мағыналық реңктің негізгі бір түрі "[ 3, 104-б ].
Логика ғылымында бағалауышты салыстырмалы және абсолютті, жалпы және бағалауыш деп бөліп қарастырады. Салыстырмалы баға " өте жақсы ", " нашар ", " тең бағалы " деген ұғымды, абсолютті баға " жақсы ", " жаман ", " немқұрайлы " деген ұғымды береді. Жалпы бағалауыш мағына заттың барлық қасиеттеріне жалпы баға берсе, жеке бағалауыш мағынада объект бір ғана аспект тұрғысынан бағаланады. Тіл білімінде бағалау туралы ғалымдардың пікірі көп. Лингвистердің топтастыруы әртүрлі болғанымен, бірақ барлығы да бір нәтижеге келіп тоқталады: " Бағалау дегеніміз- нақты бір затқа қатысты қызығушылық, ұмтылыс және баға беру, сынау ". Бағалаудың бір түрі жеке бағалауышқа тоқталып өтсек. Жеке бағалауыш үшін ең негізгісі- бағалауыштың себебі. Ол тілдің әрі индивидуалды, әрі әлеуметтік стереотипінен шығады. Жеке бағалауышта зат не сыртқы көрінісіне қарап, не моралды тұрғысына қарап, не пайдалы жағына қарап бағаланады. Жеке бағалауыштың жүзеге асуы оның лингвистикалық классификациясына тығыз байланысты. Фин ғалымы Г. Х. Вригт жеке бағалауыштың 6 түрін белгілесе, Н. Д. Арутюнова мен Т. В. Шм елева 7 түрін, Е. М. Ем ельяненко 8 түрін, Е. И. Диброво 5 түрін көрсетсе, Г. Ф. Гибатова 4 түріне тоқталады [ 4, 141-б ].
Лингвист ғалым Е. И. Диброво жеке бағалауыш мағынаның төмендегідей түрлерін бөліп көрсетеді: 1. Эмотивті баға 2. Этикалық баға 3. Интеллектуалды баға 4. Нормативті баға 5. Квалификативті баға( сапалық / сандық) баға
[ 5, 123-б ].
19