Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
1. TAHRİR DEFTERLERİ
“Tahrir”, sözlük anlamı itibarıyla, “yazma, kaydetme, deftere geçirme” manalarını ihtiva etmekte olup, Osmanlı Devleti’nde toprağın mülkiyet ve tasarruf hukukunun, reayanın
yükümlülüklerinin, vergi cins ve miktarlarının belli usul ve kaidelere göre tespit edilip kaydedilmesidir. Bu kayıt işleminin yapıldığı defterlere ise “Tahrir Defterleri” veya “Defter-i Hâkanî”
adı verilir.353
Malî ve askerî amaçlarla yapılan ve timar sisteminin de dayanağı olan tahrirler, devletin tüm vergi gelirlerinin ve bu gelirlere bağlı olarak organize edilen idarî, iktisadî, askerî
sistemin bir düzen içerisinde yürütülebilmesi ve sıkı kurallarla kontrol altında tutulabilmesi
için büyük önem arz etmektedir. Devletin ana kütükleri olan bu defterlerde, belli bir tarihte
herhangi bir bölge yaşayan vergiye tabi olan erkek nüfusunu, ellerinde bulunan toprak miktarlarını ve vergi yükümlülük veya muafiyetlerini isimleri ve baba adlarıyla bulmak mümkündür. Ayrıca, defterin tutulduğu bölgenin ziraî üretim türlerini ve miktarlarını hayvan sayılarını ve tabi oldukları vergi miktarlarını bulmaktayız. Bunların dışında tarım ve hayvancılıkla ilgili olmayan vergi türleri ile ilgili bilgileri de bulmak mümkün olmaktadır. Yine bu defterlerde
her köyün kimin timarı veya mülkü ve vakfı olduğunu, vakıların gelir kaynaklarını, hukukî ve
idarî sistemlerini, yani köylerin ayrı ayrı durumları hakkında bilgi edinilebilmektedir. Bu bakımdan mülk ve vakıf sahipleri için bu defterler zamanlarının birer tapu kütüğü görevini de
yapmışlardır.354
Osmanlı Devleti’nde uygulanan tahrirler çağdaşı Avrupa medeniyetlerinin en geliş-
Tahrir Defteri Örneği
353 Mehmet Yıldırır vd., Osmanlı’dan Günümüze Tapu Arşiv, Ankara 2009, s.23
354 Barkan, “Türkiye’de İmparatorluk Devirlerinin Büyük Nüfus ve Arazi Tahrirleri ve Hakana Mahsus İstatistik Defterleri-I”, Osmanlı
Devleti’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi, C.I, İstanbul 2000, s.175-176
78