Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
Defter eminleri XIX. yüzyılın başlarına kadar katıldıkları merasimlere defterdar ve nişancı ile birlikte, “selimî ve erkan kürk, kadife şalvar, çerkezî filar ve abâyî giyerek ve divan rahtı adı verilen gümüşlü eyer takımlı atlarıyla” katılırlardı. 6 Şevval 1244 (1 1 Nisan 1829) tarihinde yayımlanan elbise yönetmeliğinde resmî görev sahiplerinin giysileri de belirlenmiştir. Buna göre menasıb-ı sitte memuriyetlerindeki memurlar gibi defter emininin de “Adi fes ve güğer hırvani adı verilen bir ceket giymeleri ve Polonya biçimi eyer takımı ile eyerli ve gaşiyeli ata
binmeleri” kanun olmuştur.265 Tanzimat’ın ilanından sonra devlet memuriyetlerinin rütbe ve
görevlerin yeniden düzenlenmesi sırasında menasıb-ı sitte unvanı da kaldırılmıştır.
Osmanlı’da “hacegân” denilen kalemiye sınıfına mensup memurların yükselebilecekleri en üst düzey memurluklara “menâsıb-ı sitte”(altı büyük mansıb-görev) adı verilmekteydi. Defter eminliği; başdefterdar, nişancı, reisülküttap, şıkk-ı sani ve şıkk-ı salis defterdarları ile birlikte bu altı büyük görevden bir tanesi idi.266 Bu memuriyetler münavebe mansıblarından, yani nöbetleşe yürütülen memuriyetlerden olduğundan her yıl “şevval tevcihatı” *
ile bu görevlerin yeniden düzenlemesi yapılırdı. Bunlar ya başka bir memuriyete geçirilir ya
da aynı görevlerine bir yıl süre ile yeniden atanırlardı. Gerek şevval tevcihatlarında gerekse
diğer yer değiştirmelerde özellikle defter eminliği, nişancılık, defterdarlık ve reisülküttaplık
görevleri arasında geçişler çokça görülmektedir. Bu görevler arasındaki geçişlere onlarca örnek bulmak mümkün olup, biz bunlardan yalnız birkaç tanesini zikretmekle yetineceğiz. Örneğin; Defterdar İskender Çelebi Defterhâne şakirdlerinden iken zamanla yükselerek defterdarlığa kadar ulaşmıştır. Bunun gibi Ramazanzâde Mehmed Çelebi’nin din bilginlerinden iken kâtipler sınıfına geçtiğini ve reisülküttaplık, nişancılık ve defter eminliği görevlerinde bulunduğunu görmekteyiz. 267 Yine Abdullah Efendi’nin defter eminliğinden tuğranüvislik hizmetine tevcih buyurulduğunu 268 , reisülküttab olan Hamid Efendi’nin269 veya reisülküttab
Arif Efendi’nin 270 defter eminliği görevine getirildiğini görmekteyiz.
Ayrıca, başka bazı memuriyetler ile defter eminliği arasında da geçişler olmaktadır.
Örneğin, defter eminliğinden mühimmat nazırlığına271 veya darphâne eminliğine 272 geçiş yapıldığı gibi, muhasebe meclis azalığından defter eminliğine geçişler de yapılmıştır.273
Bunların yanı sıra Defterhâne kâtipliği veya defter emini vekilliği vazifesinden defter eminliğine yükselenler de olmuştur. 274 Defter emaneti görevinde bulunup zamanla veziriazamlığa kadar yükselenlere de rastlamak mümkündür. Defter eminliğinin bu özelliği münasebetiyle, devlet ileri gelenlerinden ve meşhur şahsiyetlerden bir çok kişinin bu görevde bulunduğunu görmek mümkün olabilmektedir.
265 Afyoncu, a.g.t., s.95-96
266 Netayicü’l-Vukuat, C.I/II, s.292; Uzunçarşılı, Merkez ve Bahriye, s.68-69
* Şevval Tevcihatı: Her yıl ramazan ayı sonunda ve genellikle bayrama denk gelen günlerde, menasıb-ı sitte memuriyetleri başta olmak üzere
birçok görevlinin yeniden atamalarının yapıldığı dönem için kullanılan bir terimdir.
267 Peçevi İbrahim Efendi, Tarih-i Peçevi, Haz. Murat Uraz, İstanbul 1968, s.29,31
268 BOA.C.DH. do.no:3478
269 BOA.HAT. dos.no:475/23292
270 BOA.HAT. dos.no:1272/49269
271 BOA.HAT. dos.no:1357/53220-21
272 BOA.HAT. dos.no:1272/49269
273 BOA.A.MKT. dos.no:6/36
274 BOA.HAT. dos.no:34/1715
64