Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
miş olup, yaklaşık 2 yıl sonra mülhak kalemlerden mevkufat kalemi gibi Defterhâne kalemi
de buradan ayrılıp yeniden ihdas edilmiştir.236 Nihayet, H.1255 yılı sonu ile H.1256 yılı başlarında (M.1840) Defterhâne’nin yeniden müstakil bir daire olarak ihdas edildiğini ve amirinin
ise yine defter emini unvanı ile Hacı Mehmed Said Muhib Efendi olduğunu görmekteyiz.237
Defter Eminliği makamı Tanzimat’tan sonra yaklaşık 1871 tarihinde Defterhâne’nin
nezarete dönüştürülmesine kadar devam etmiş ve bu tarihten sonra Defter-i Hâkanî
Nâzırı’na dönüştürülmüştür. Akabinde nezâretin tekrar eminliğe dönüştürülmesi üzerine ise, Cumhuriyet’e kadar defter emini unvanının önemli memuriyetlerden birisi olarak varlığını koruduğunu görmekteyiz.238
Defter Emini, Defterhâne’nin günlük muamelatı ile ilgili tüm işlerin başlıca sorumlusu olup, burada görev yapan personelin de amiridir. Defterhâne’nin başlıca memurları olan
kâtipler ve şakirdlerin daireye alınmaları ve azledilmeleri genellikle defter emininin arzı ile olurdu. Yine defter emini tarafından daire teftiş edilir, başarıları görülen personelin ödüllendirilmesi ya da suiistimali görülenlerin cezalandırılmasında defter emininin hükmü geçerdi.
Defterhâne’ye ait malzeme ve personel ihtiyaçlarının belirlenip talep edilmesi, gerek duyulması hâlinde dairede değişiklik yapılması vs. gibi Defterhâne’yi ilgilendiren her husus defter
emini eliyle yapılırdı.239
Defter em ininin en önemli görevlerinden birisi de, devletin en önemli başvuru kütükleri olan tahrir defterleri üzerindeki muamelelerin kanunların gerektirdiği şekilde yürütülmesi idi. Timar sisteminin kusursuz olarak çalışması bu defterlerin iyi muhafaza edilip, bunlar üzerindeki işlemlerin zamanında ve düzgün yapılmasına bağlıydı. Defter emini bunlar üzerinde yapılan işlemlerde genellikle nişancının maiyeti olarak onun kontrolünde hizmetleri
yürütürdü ve defterler üzerindeki tashih işleri bizzat nişancının kalemi ile yapılırdı. Bununla
birlikte defter emininin de ciddi bir sorumluluğu vardı ve tali derecedeki defterlerin örneklerinin çıkarılması, bir beratın ref’i ve kayıt terkini gibi işlerde sadrazam tarafından defter eminine hitaben buyruldu yazılırdı.240 Defter Eminlerinin diğer önemli bir vazifesi de seferlerde Defterhâne ile birlikte bulunup, işlerin aksamadan yürütülmesine nezaret etmekti. Seferde düzenlenen divanlara da iştirak eden Defter Eminleri kendilerine havale edilen diğer işleri de yürütürlerdi.241
Defterhâne ile ilgili muamelelerde ve daireye müteallik işlerde defter emini tek yetkili amir olmakla birlikte bu işlerin büyük bir kısmını yamağı (yardımcısı) olan kisedar efendi eliyle yürüttüğü anlaşılmaktadır. Nöbetleşe memuriyetler (münavebe mansıbları) ile yönetilen dairelerin defter emini gibi amirleri olmakla birlikte, bu kalemlere ilişkin görevleri ke236 Ayrıntılı bilgi için bkz. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Dfeterhâne-i Hâkânî” kısmı, s.123-126
237 TKGM.KK.no:33, Defterhâne Şakirdanının Ruus Defteri, s.2-7
238 Defter eminliği ve Defterhânenin Tanzimattan sonraki tarihsel gelişimi için bkz: s.117-188
239 Afyoncu, a.g.t., s.71-73
240 Uzunçarşılı, Merkez ve Bahriye, s.98-100
241 Topçular Katibi Abdulkadir (Kadri) Efendi Tarihi, Haz.Ziya Yılmazer, Ankara 2003, C.I, s.46
60