Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Defterhâne-i Hakanî
1325 tarihli Teşkilat Nizamnâmesi, bu tarihe kadar münferit ve oldukça girift
nizamnâme, talimatnâme ve tarifnâmelerle görev ve yetkilerinin düzenlenmesine çalışılan
tapu idarelerinin bir düzene sokulması ve modern anlamda bir teşkilat olarak yapılandırılması açısından önemli bir yere sahiptir. Teşkilata modern ve müstakil bir kurum havası getiren
bu nizamnâmede “Taşrada görev yapan tahrir komisyonlarında Defter-i Hâkanî müdür ve memurlarının yanında vilayet merkezlerinde evkaf muhasebecisi ile vergi müdürünün; livalarda evkaf müdürü ve vergi memurunun; kazalarda ise, vergi kâtibinin de görev almasının” hükme bağlanması, nizamnâmenin sağladığı olumlu hüviyetin zedelenmesi olarak yorumlanmıştır.706
Ancak, söz konusu hüküm “Tahrîr komisyonlarının mülgâ olduğu ve komisyonların iki şahit huzurunda Defterhâne müdür ve memurları ile kaza kâtiplerinden müteşekkil olduğu” hakkındaki
17 Mayıs 1332 tarihli Nizamnâme707 ile kaldırılmış ve Defter-i Hâkanî taşra teşkilatı görev ve
yetkileri açısından bağımsız bir noktaya getirilmiştir.
2. DEFTER-İ HÂKANÎ NEZÂRETİ’NİN EMÂNETE DÖNÜŞTÜRÜLMESİ
VE LAĞVEDİLMESİ
Osmanlı maliyesinin en önemli vergi gelirlerini oluşturan Rüsûmat-ı Posta ve Telgraf İdâresi ile Defter-i Hâkanî İdaresi’nin Avrupa’daki örnekleri gibi ve Müdüriyet-i Umûmîye
olarak değiştirilmeleri ve böylece yüksek miktarda gelire sahip iki teşkilatın gelir kalemleri ile birlikte Maliye Nezâreti uhdesinde birleştirilmesi Meclis-i Mahsûs-ı Vükelâ tarafından
bir mazbata ile teklif edilmiş ise de 23 C.Ahir 1327 (12 Temmuz 1909) tarihli İrâde-i Seniyyede Defter-i Hâkanî idaresinin yalnızca malî cihetten Maliye Nezâreti’ne bağlanması maliyeyi ilgilendirmeyen vazifeleri açısından da yine nezâret olarak bırakılması kararlaştırılmıştı.707
Böylece müstakil bir nezâret olmakla birlikte malî açıdan Maliye Nezâreti kontrolüne giren
Defter-i Hâkanî İdaresi’nden, 18 R.Ahir 1330 (6 Nisan 1912) tarihine gelindiğinde daha önce
bağlanmış olan Varidât ve Rüsûmât Müdüriyetleri’nin de ayrılarak Maliye Nezâretine rabt edilmişlerdir.709 Teşkilat yapısı iyice küçülen Defter-i Hâkanî Nezâreti’nin mevcut muamelatı ile müstakil bir nazırlık olarak bulunmasına gerek görülmeyerek yine 18 R. Ahir 1330 tarihli
İrâde-i Seniyye ile emânete dönüştürülerek Maliye Nezâreti’ne bağlanmıştır.710
16 Recep 1331 (21 Haziran 1913) tarihinde hazırlanan Defter-i Hâkanî Emâneti
Nizamnâmesi ile unvanı ve Maliye Nezâreti bünyesinde bulunduğu tasdik edilmiştir.711 Söz
konusu nizamnâmede Defter-i Hâkanî merkezinde şube müdürleri ile vilayetlerde Defter-i
Hâkanî müdürleri Defter-i Hâkanî Emini tarafından idare olunup, Maliye Nezâreti’ne bağlı görev yaparlar. Atamaları Defter Emininin arzı ve Maliye Nâzırının Sadârete teklifi üzerine İradei Seniyye ile gerçekleştirilir denilmektedir. Yine taşra memurlarının terfileri de Defter Emini
arzı ile Maliye Nâzırı tarafından gerçekleştirilirken, merkez memurlarının tayinleri Defter Emini tarafından gerçekleştirilebilecektir. Bu Nizamnâmenin hükümleri ile Defter Eminliği, yetkileri büyük oranda kısıtlanmış bir daire müdürü pozisyonuna getirilmiştir.
706 Galip Esmer, Mevzuatımızda Gayrimenkul Hükümleri ve Tapu Sicili, Ankara 1967, s.10
707 DÜSTUR, II.Tertib, C.VIII, s.1175
708 DÜSTUR, II. Tertib, C.1, s.255
709 DÜSTUR, II. Tertib, C.4, s.439
710 DÜSTUR, Mütemmim Cilt, s. 584, dipnot-1
711 TKGM. İLMd. C.24, vrk.29
186