Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Defterhâne-i Hakanî
R.26 Temmuz 1291 (H.6 Recep 1292) Tarihinde ilan edilen Talimat696 ile “Köy ve kasabalarda bulunan vakıf arazi ve çiftliklerinin üzerinde bulunan binalarına Evkaf Muhasebecileri
tarafından ve müstesna vakılara bağlı musakkafat ve müstegalata vakıf mütevellilerince sened
verilmeye devam edilmesi, bunların dışındaki vakılarla alakalı her türlü senet düzenleme ve sicilleri tutma yetkisinin Defterhâne Nezâreti’nce kullanılması” hükme bağlanmıştır.
Evkaf Nezâreti’nin lağvedilerek Maliye Nezâreti’ne bağlanması üzerine697 R.23 Mart
1292 (H.9 R.Evvel 1293) tarihinde ilan edilen “Dersaadet ve taşralarda bulunan musakkafat ve
müstegalat ve vakfiye senedatının Defter-i Hâkanî’den itası…” hakkında Talimat698 gereğince,
Evkaf-ı Hümayun Nezâreti’ne bağlı senedat heyeti Defterhâne Nezâreti’ne ilhak edilmiş ve
bundan sonra senedlerin Defter-i Hâkanî İdaresi adı ile ve buraya bağlı olarak düzenlenmesi kararlaştırılmıştır.699
Böylece tapu muamelatına ait sened düzenleme ve sicilleri muhafaza etme hususundaki yetki paylaşımı kaldırılıp, Defter-i Hâkanî Nezâreti bünyesinde birleştirilmiştir. Ayrıca, senedatın şekli ve hazırlanışı ile düzenlenmesi hususunda birlik sağlanmıştır.700 Ancak,
26 Temmuz 1291 tarihli Talimat’ta görüleceği üzere, vakıf arazilerde evkaf muhasebecileri ve
mütevelli heyetlerince, istisnai olarak, bu yetki kullanılmaya devam edilmiştir. Bu istisnai yetki ise, ancak H.11 R.Evvel 1331 (R.5 Şubat 1328 yani, M.18 Şubat 1913) tarihli “Emvâl-i Gayri Menkûle Tahdîd ve Tahrîr Kanunu” 701 ile kaldırılmış ve tapu senedi düzenleme yetkileri tamamen Defterhâne’ye devredilmiştir. Dolayısıyla, 1290 ve 1292 tarihleri arasında çıkarılan
hukukî düzenlemeler Defterhâne’nin bugünkü manada müstakil bir tapu teşkilatı hâline gelmesinde birer basamak teşkil etmiş olup, bu hususta tek yetkili müessese hâline dönüşmesini sağlamamıştır. Bu nedenle, senet düzenleme yetkisinin Defterhâne’ye ilk defa verildiği 7
C.Evvel 1263 tarihini Tapu Teşkilatının başlangıcı kabul etmek ve 11 R.Evvel 1331 tarihini ise,
Defterhâne’nin senet düzenleme ve sicilleri tutma noktasında tek yetkili ve müstakil tapu dairesine dönüştüğü tarih olarak kabul etmek daha yerinde bir yaklaşım olacaktır.
Defteri Hâkanî Nezâreti’nin ihdas edilmesinden sonra, nezaretin vergiler ile olan irtibatı ve hazinenin vergi gelirlerinin önemli bir kısmını sağlıyor olması dikkate alınarak 2 şaban 1304 (26 Nisan 1887) tarihinde Vergi Emâneti Defter-i Hâkanî’ye ilhak edilmiştir.702 Bu
düzenlemeden sonra nezaretin teşkilat yapısı daha da büyümüş, Defter-i Hâkanî nâzırının
görev ve yetkileri genişlemiştir.
696 DÜSTUR, I. Tertib, C.III, s.452-456
697 Lüti Tarihi, C.XIII, s.72
698 DÜSTUR, I. Tertib, C.III, s.463-467
699 Lüti Tarihi, C.XV, s.77
700 Ahmed Cevdet Paşa, Tezakir, C.IV, s.135, Tezkire no:40; Lüti Tarihi, C.XV, s.101
701 BOA.İ.MMS. dos.no:158/1331-Ra-32
702 DÜSTUR, I. Tertib, C.V, s.778-779
184