Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Defterhâne-i Hakanî
1. DEFTERHÂNENİN NEZÂRETE DÖNÜŞTÜRÜLMESİ
Defter Emaneti’nin Nezarete dönüştürülüp, İlk Nazırlığına Kani Paşa’nın tayin olunduğuna dair 10 Ramazan 1288 (M.23 Kasım 1871) Tarihli İrade
Defter-i Hâkanî Emâneti’nin 1263 tarihinden itibaren uygulamaya konulan yeni tapu nizamının sonucu olarak teşkilat yapısı bir hayli büyümüş ve hatta taşra teşkilatlanması
tamamlanarak Osmanlı merkez bürokrasisi içerisinde önemli bir teşkilat hâline gelmiştir. Bununla birlikte, 19 Muharrem 1277 (M. 7 Ağustos 1860) tarihinde ilan edilen Resmî Tebliğ’e
göre “Tahrîr-i Emlâk, Tadîl-i Vergi ve Ceride Muhasebesi” birimleri Defterhâne bünyesinde birleştirilerek688, Defterhâne’nin görev, yetki ve sorumlulukları genişlemişti. Ayrıca Defterhâne
tarafından yürütülen arazi muameleleri ve bilhassa tapu hâsılatları hazinenin en önemli gelir kaynaklarından birisini oluşturmaktaydı.689 Ancak Defterhâne’nin idarî manada Maliyeye bağlı olması böylesi önemli bir teşkilatın işlemlerinin bürokratik nedenlerle gecikmesine sebebiyet vermekteydi. Bürokrasiden kaynaklanan gecikmeleri önlemek amacıyla, örneğin tapu senedi ve sair evrakın Defterhâne tarafından doğrudan Postahane’ye verilmesi veya sahil kasabalarına vapurlarla hızlı bir şekilde gönderilmesi için düzenlemeler yapılıyorsa690da, Defterhâne’nin büyüyen yapısına uygun olarak daha muktedir ve bağımsız bir teşkilat hâline getirilmesinin gerekliliği ve önemi üzerine, 10 Ramazan 1288 (M. 23 Kasım 1871)
tarihinde emanetten nezârete dönüştürülmesine karar verilmiştir. Yeni tesis edilen Defter-i
Hâkanî Nezâreti’nin ilk nazırlığına ise Şûrâ-i Devlet Âzâsı Kani Paşa 5000 kuruş maaş ile tayin
edilmiştir.691
688 Karakoç Serkis, Külliyat-ı Kavanin, C.II, s.317; Ahmed Cevdet Paşa, Tezakir, C.III, s.83, Tezkire no:24
689 Öyleki, yalnız İstanbul’da 1311 yılı içerisinde alım-satım harçlarından 96.928.271 kuruş gelir elde edilmiştir. BOA.Y.MTV. dos.no:138/99
690 BOA.A.MKT.NZD. dos.no:311/61
691 BOA.İMMS. dos. no:42/1724, vrk.1
182