Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Defterhâne-i Hakanî
rin ru’uslarında, Zilka’de 1254 tarihine kadar Mehmed Said Muhib Efendi’nin arzları “Emini Defter-i Hâkanî” unvanı ile sunduğunu, 13 Zilka’de 1254 (28 Ocak 1839) tarihli bir arzda ise,
aynı kişinin“Nâzır-ı Ceride ve Müdîr-i Defter” unvanını kullandığını görmekteyiz. Bundan dört
gün sonra, 17 Zilka’de 1254 (1 Şubat 1839) tarihinde ise yine aynı kişinin bu kez “Muhasebei Ceride” unvanı ile arz sunduğunu ve bundan sonraki arzlarda defter emini unvanının kullanılmadığını görmekteyiz. 543 Bu veriler de bize göstermektedir ki, Defterhâne Zilka’de 1254
tarihine kadar müstakil bir daire olarak varlığını devam ettirmiş olup, mezkur araştırmalarda
ifade edildiği üzere Ceride Nezâreti muhasebeciliğe dönüştürüldükten sonra değil, hemen
öncesinde buraya bağlanmıştır. Hatta defter emini bulunan Mehmed Said Efendi’nin Defter
Emâneti görevinin yanı sıra nâzırlık görevini de üstlenmiş olduğu anlaşılmaktadır. 1254 yılı
Zilka’de ayının ortalarında ise, Ceride Nezâreti’nin Muhasebeciliğe dönüştürüldüğü ve iki yıl
boyunca El-Hac Mehmed Said Muhib Efendi’nin idaresinde bulunduğu görülmektedir.
Ceride Muhasebeciliği’nin iki yıl sonra, Tanzimat’ın akabinde, Maliye Kalemleri ile ilgili düzenlemeler yapılırken H.1256 (M.1840) tarihinde Varidât Muhasebeciliği’ne ilhak edildiği görülmektedir. 544 Aynı düzenlemelerde, daha önce Ceride Nezâreti ile birleştirilmiş olan Mevkûfât Kalemi’nin de buradan alınarak Eshâm Muhasebeciliği Kalemi’ne ilhak edildiği
görülmektedir. 545 Ayrıca, Muharrem 1256 (Mart 1840) tarihinde Ceride Muhasebeciliği’nin
teşkilatını mülhak kalemlerle birlikte gösteren bir belgede 546 Defter Emâneti’nin bulunmayışı, söz konusu düzenlemeler yapılmadan hemen önce Defterhâne’nin, Mevkûfât Kalemi gibi, Ceride Muhasebeciliği’nden ayrılarak yeniden müstakil bir daire hâlinde teşkil edilmiş olduğunu ortaya koymaktadır.
543 TKGM.KK.no.33, “Defterhâne Şakirdanının Ru’us Defteri”, s.2-7
544 Tekalif Kavaidi, s.162, 278; Pakalın, a.g.e., C.I, s.281
545 Pakalın, a.g.e., C.II, s.497-498
546 Ceride Muhasebeciliği’nin teşkilat yapısını orta koyan belge için bkz: Akyıldız, a.g.e., s.102
126