Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Defterhâne-i Hakanî
2. DEFTER-İ HÂKANÎ’NİN CERİDE MUHASEBECİLİĞİ’NE BAĞLANMASI VE
YENİDEN İHDAS EDİLMESİ
XVIII. yüzyıldan itibaren merkezî idarenin Bâb-ı Asâfî’ye kayarak, Divan-ı Hümayun’un
sembolik bir kurul hâline gelmesinden sonra, daha önce teşrifatta önemli bir yer işgal eden
kimi memurluklar daha geri plana düşüp, kimileri ise çok daha stratejik bir konuma yükselmişlerdi. Tanzimat’a kadar devam eden bu dönemde dış baskılar ve iç bunalımların etkisiyle
bir çok ıslahat girişimlerinde bulunulmuş ve ortaya çıkan ihtiyaçlara göre yeni bazı memuriyetler de ihdas edilmişti. Özellikle II. Mahmud Devri’nde, merkezî idareyi ve bürokratik yapıyı çağın şartlarına uygun, modern bir görünüm ve işleyiş kazandırarak bir düzene sokmak için yapılan reformların içerisinde en köklü ve kalıcı olanlarından birisinin de nezaretler sistemine geçiş olduğu bilinmektedir. 537
Merkez teşkilatının yeniden yapılandırılarak nezaretlerin kurulmaya başlandığı bu
dönemde, önceki dönemlerin en önemli memuriyetlerinden birisi olan defterdarlık da lağvedilerek yerine Maliye Nezâreti kurulmuştur. Maliye Nezâreti’nin teşekkülü üzerine, Defteri Hâkanî’nin de sonradan katılması öngörülerek, defterdarlık zamanındaki “Ceride Kalemi” ile “Mevkufat Kalemi” gördükleri işlerin birbiriyle olan münasebeti dikkate alınarak birleştirilmiş, başka bazı görevlerde ilave edilerek “Ceride Nezâreti” vücuda getirilmiştir.538 Daha önce defter eminliğine verilen tuğrakeşlik görevinin emanetten alınarak Bâbıâlî’deki tuğrakeşlik görevi ile birleştirilmesi üzerine, merkez bürokrasisinde önemi zaten iyice azalmış olan
Defterhâne’nin müstakil bir daire olarak kalmasına gerek görülmeyip, yaptıkları işlerin benzerliği de dikkate alınarak Ceride Nezâreti’ne bağlanmasına 539 karar verilmiştir.
Ceride Nezâreti’nin muhasebeciliğe dönüştürülmesi, Defterhâne’nin kaldırılarak Ceride Muhasebeciliği’ne bağlanması ve akabinde yeniden müstakil bir daire olarak ihdas edilmesi ile ilgili tarihlerde, Defterhâne’nin klasik döneminin sonlarında görülen ve önceki bölümde ifade edilen iki yıllık tarihlendirme hatasının burada da devam ettiği görülmektedir.
540 AKYILDIZ, Ceride Nezâreti’nin 22 R.Ahir 1254 (15 Haziran 1838) tarihinden sonra muhasebeciliğe dönüştürüldüğünü, UZUNÇARŞILI ve ondan iktibasen diğer bazı çalışmalar ise,
Defterhâne’nin 1256 (1840) tarihinde Ceride Muhasebeciliği’ne bağlandığını ve 1258 (1842)
tarihinde ise yeniden ihdas edildiğini söylemektedirler. 541
Kaynakla &|;g&R