Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Defterhâne-i Hakanî
1. XIX. YÜZYILIN İLK YARISINDA DEFTERHÂNE-İ HÂKANÎ TEŞKİLATI
Defter emini, menâsıb-ı sitte denilen altı büyük memuriyet içinde başdefterdardan
sonra ikinci önemli memuriyet olan nişancının maiyetinde iken, devlet işlerinin Bab-ı Asafi’ye
kayması ile Divan-ı Hümayun’da önemli görevlilerinden birisi olan nişancı (tuğrakeş-tevki’i)
da süreç içerisinde önemini giderek kaybetmiş ve zamanla defter emini ile müsavi hâle gelmiştir. Nihayet, nişancılık hizmetinin lağvedilmesi üzerine görevleri defter eminliğine devredilmişti. Mühim işlere ait fermanların üzerine Babıali tuğranüvisi ve diğerlerine ise defter eminliğince atanan memurlar tarafından tuğra çekilirdi.530 Bazı çalışmalarda 531 nişancılığın
lağvedilerek görevlerinin defter eminine verilmesi ile ilgili olarak H.1263 (M.1836) tarihi verilmekte olup, H.1263 tarihinin eserlerden ilkinde yazım hatası olarak verildiği, diğerlerinde ise
miladî karşılığı tetkik edilmeden kullanıldığı anlaşılmaktadır. 532 Zira H.1263 tarihinin karşılığı M.1847 tarihine denk gelmektedir. Nişancılığın lağvedilip görevlerinin defter eminliğine
devredilmesi ile ilgili olarak verilen M.1836 ve tuğranüvislik görevinin Defterhâne’den tekrar
alındığı tarih olarak verilen M.1838 tarihinin ise yanlış verildiği anlaşılmakta olup, bu döneme
ait verilen bilgilerde iki yıllık bir tarih farklılığı dikkati çekmektedir. Kuyud-ı Kadime kayıtlarında 533 Defter Emini Seyyid Ata’ullah Efendi’nin vefatı 534 üzerine, Şaban 1249 (Ocak 1834)
Tarihinde yerine atanan, sabık Defterdar El-Hac İbrahim Edhem Efendi’nin, Defterhâne’ye alınacak şakirdlerle ilgili arzlarda, 23 Cemaziye’l-evvel 1250 (27 Eylül 1834) tarihinden itibaren
“Emin-i Defter-i Hâkanî ve Tuğrakeş Tevki’i” unvanını kullandığı görülmektedir. İbrahim Edhem
530 Uzunçarşılı, a.g.e, s.227; Pakalın, a.g.e., C.II, s.699
531 H.1263 (M.1836) tarihini Uzunçarşılı’nın adı geçen eserinde ve ondan iktibasen Pakalın’ın adı geçen eserinde görmekteyiz. Afyoncu ise,
adı geçen tezinde Hicri tarihe yer vermeyip, Miladi 1836 tarihini kullanmıştır. Başka &