Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
Mufassal defterler iki nüsha olarak hazırlanıp birisi Defterhâne’de diğeri ise ilgili olduğu eyalet merkezinde bulunur, arazi ve vergi hususlarıyla ilgili muamelelerde en önemli başvuru kaynakları olarak kullanılırdı. Bu defterler tahrir usulünün terk edilmesinden sonra da “derkenarlar” ve “visale” adı verilen ek belgeler ile devletin yıkılışına kadar kullanılmaya devam etmiştir.
TKGM.TTd.no:38, Çorum Mufassal Defteri
Mufassal defterlerde vergiye tabi nüfus ile gelir kaynaklarının yanı sıra, tahrir yapılan mahallin ayrı bir evkaf defteri yok ise, vakılarda kaydedilmişti.450 Vakılara ait kayıtların
mufassal defterlerde bulunduğu bir çok örnek bulunmakla birlikte, bazı mufassal defterlerin
düzenlendiği bölgenin vakıf ve icmâl defterlerini de ihtiva ettiğine rastlanabilmektedir.451
Ayrıca sancak ve nahiyeler kaydedildikten başka en son mülk kayıtlarının yazıldığı da görülmektedir. 452
450 Afyoncu, aynı tez, s.24
451 İlhan, “Erbil”, s.3
452 TKGM. TTd. No: 49, Kocaili Mufassal, vrk.296a-vd.
98