Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
lerinin veya şehir merkezinin vergiye tabi nüfusu, ödedikleri vergi miktarları belirtilmektedir.
Bazı defterlerde sancak merkezine bağlı nahiyeler ile köylerin vergi hasıllarını gösteren listelerden 446 sonra ayrıntılara geçilmektedir. Her köyün başında has, timar, vakıf ya da mülk olduğu ve vergilerinin kime ait bulunduğu belirtilmektedir. 447 Vergiye tabi nüfus sıralanırken
genellikle mahallerin imamı ve onu takiben mahallerin ileri gelen halkı sıralanır, akrabalık ilişkisi bulunanlar yan yana kaydedilip, yakınlığını gösteren ifadeler isminin yanına yazılırdı.
Yine vergiden muaf olanlar varsa (hasta, yaşlı, sakat vs.) muafiyet sebepleriyle birlikte kaydedilirdi. Ayrıca, köleler, bazı vakıf kayıtlarındaki istisnalar hâriç olmak üzere kadınlar ve bülûğ
çağına girmemiş olan çocuklar bu defterlerde kaydedilmezdi. 448 Ayrıca defterlerde nüfusa ait veriler de karışık olarak yazılmayıp, özellikle şehirlerde dinî ve etnik yapıya göre ortaya
çıkmış olan Müslüman, Ermeni, Rum mahalleleri ve mahalle içindeki Müslüman, Hıristiyan ve
Yahudi gibi gruplar ayrı ayrı kaydedilmektedir. 449
TKGM.TTd.no:104, Konya Mufassal Defteri
446 TKGM. TTd. No:31, Bozok Mufassal, vrk.9a-vd.
447 Öz, “Tarih Araştırmalarında kullanımı”, s.431
448 Feridun Emecen; “Sosyal Tarih Kaynağı Olarak Osmanlı Tahrir Defterleri”, Tarih ve Sosyoloji Semineri, İstanbul 1991, s.152
449 Bostan, a.g.m., s.5; İlhan, “Diyarbakır Şehri”, s.56
97