Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
d. TAHRİR DEFTERLERİNİN TÜRLERİ
Memleketin tümünün veya bir bölgesinin tahriri işlemi tamamlandığında ortaya iki tür defter çıkmaktadır. Bunlardan birincisi “defter-i mufassal”, diğeri ise mufassal defterlere
göre hazırlanan “defter-i icmâl” idi. Mezkur defterler iki nüsha olarak düzenlenip bunlardan
birisi merkezde Defterhâne’de muhafaza edilir, ikinci nüshaları ise mühürlenip ilgili olduğu
eyalet merkezlerine gönderilirdi. Gerektiğinde bu defterlere başvurulur ve işlemler bunlara
göre yapılırdı. 432
Bir memleket ilk fethedildiğinde hemen tahriri yapılır, çeşitli nedenlerle daha sonra tekrar tahrir edilirdi. Böyle bir durumda yeni yapılan tahrir defterine “defter-i cedîd”, öncekine ise “defter-i atik” denilirdi. Şayet daha eski bir tahrir defteri varsa buna da “defter-i köhne” adı verilirdi. 433
Şüphesiz ki tahrir defterleri ülkemiz arşivlerinin en kıymetli hazineleridir. Osmanlı
Tarihi hakkında yapılacak çalışmalarda; iktisat, nüfus, coğrafya, beşerî ve sosyal tarih vb. alanlarda paha biçilmez istatistikî veriler sunan tahrir defterlerinin bir kısmı Tapu Kadastro Genel
Müdürlüğü Kuyud-ı Kadîme Arşivi’nde, diğer bir kısmı Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde ve az
bir kısmı da İstanbul Belediye Kütüphânesi’nde 434 muhafaza edilmektedir. Ayrıca muhtelif
arşiv ve kütüphânelerde bunların örneklerini bulmak mümkün olabilmektedir. Bunların yanı
sıra tahrir defterlerinin bir kısmının ise çeşitli Avrupa Ülkelerinin arşiv ve kütüphânelerinde
435 hıfz edildiği bilinmektedir.
432 BOA.Mühimme Defteri, C.III, s.401, Hüküm: 889, Ankara 1993
433 BOA.Mühimme Defteri, C.III, s.172, hüküm 375; C.III, s.679, hüküm 1570; C.V, s.234, Hüküm: 1456, Ankara 1995; İnalcık, Arnavid
Sancağı, s.XV
434 Münir Aktepe, “Szigetvar Livası Kanunnâmesi”, s.193
435 Avrupa Ülkelerinin arşiv ve kütüphânelerinde yer alan tahrir defterleri, Defterhânenin katıldığı savaşlarda düşman eline geçip, muhafaza edilerek günümüze ulaşan defterler olmalıdır. Defterhânenin savaşlarda bulunması ve tahrir defterlerinin düşman eline düşmesi ve Avrupa ülkelerinde
muhafaza edilen tahrir defteri örnekleri için bkz: Mehmedov, “Revan Eyaleti”, s.683
94