Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
Tahrir defterleri üzerinde yapılacak titiz bir çalışma sonucunda özellikle şehirler üzerindeki tetkiklerden, o şehirdeki meslek kolları, şehirde bulunan ticarî müesseseler ile
şehrin ticaret hayatı ile ilgili ayrıntılar tespit edilebilmektedir. 427 Yine şehirlerde bulunan
kalenderhâne, zaviye, medrese, hamam, cami, mektep gibi sosyal ve dinî içerikli mimarî yapılarla ilgili bilgiler bulunup, 428 şehirlerin gelişmişlik düzeyleri hakkında da verilere ulaşılabilmektedir.
Tahrir defterleri belli bir zaman diliminde ve belli bir toprak parçasındaki bitki örtüsü, ormanlıklar, göl ve bataklık alanlar gibi doğal (fizikî) coğrafyaya ait verileri de ihtiva etmektedir. 429 Bu tür veriler sınırlı miktarda ve sistemsiz olarak kaydedilmiş olsa da günümüzle karşılaştırılarak ilginç bilgilere ulaşmak mümkün görünmektedir. Yine, defterlerde yer alan
sınırlı miktarda coğrafî verilerden hareketle, tarihî hadiselerin gerçekleştiği bölgenin fizikî
durumu değerlendirilerek bu hadiselerin açıklanmasında da faydalanılabileceği ifade edilmektedir. 430
Tahrir defterleri yalnız ülkemiz tarihi için değil, Osmanlı coğrafyasından çıkarak bağımsız olan birçok ülkelerin tarihi açısından da büyük önem taşımakta olup, yukarıda zikredilen araştırma alanları için en mühim kaynaklardan birisidir. Bununla birlikte tahrir defterlerindeki nüfus, üretim, toprak düzeni, vergiler ve diğer hususlardaki verilerin geçerlilik, güvenirlik ve kesinlik derecelerinin şüpheli olduğu düşünülmekte, bu defterlerdeki bilgilerin ve
istatistiki verilerin kullanımında titiz ve dikkatli davranılması gerektiği 431 hususunda genel
bir görüş bulunmaktadır.
427 İlhan, “Diyarbakır Şehri”, s.48; Öztürk, “Beyrut”, s.850 vs.
428 Hânei Bostan, “XV. ve XVI.yüzyılda Osmanlı Yönetiminde Niksar Şehri”, XIII. TT Kongresi, C.III, K.3, Ankara 2002, s.13,14; Mehmedov,
“Revan”, s.689; Barkan, “Tarihi Demograi”, s.1426
429 Osman Gümüşçü, “Osmanlı Mufassal Tahrir Defterlerinin Türkiye’nin Fiziki Coğraf