Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
I. MUFASSAL DEFTERLER
Defterhâne’de muhafaza edilen tahrir defterleri içerisinde en önemlisi, sancak ve
bazen de daha geniş kapsamlı olarak eyalet düzeyinde tertip edilen 436 “mufassal” denilen
defterlerdi. Bu defterler her bir sancak ve kazadaki öşür ve rüsumu mahalle mahalle, köy köy
yazmaktadır. Yani kasaba ve köylerdeki vergi ile mükellef reayanın ve vergiden muaf olanların isimleri ile arazinin kimin dirliği, mülkü veya vakfı olduğunu, senelik hasılatının miktarını
ve neler yetişip, ne kadar vergi ödendiğini, kasaba ve şehirlerdeki gümrük, bac, transit resimleri gibi her türlü teferruatı ihtiva etmektedirler. 437
Mufassal tahrir defterlerinde yer alan tuğra ve mukaddime örneği
(TKGM.TTd.no:104, Konya Mufassal Defteri)
Mufassal defterler, istisnaları olmakla birlikte, genel olarak bir mukaddime ve
kanunnâme ile başlamaktadır.
438 Bir çok defterde mukaddimeden önce dönemin hükümdarının tuğrası bulunmaktadır.
439 Defterlerin bir çoğunun başında bulunan mukaddime kısmında o bölgede yapılan tahririn yapılış şekli, sebebi ve tarihi, aynı bölgede daha önce yapılmış olan tahrir var ise bununla ilgili genel bazı bilgileri ve bu
tahrir işinde görev alan tahrir emini ile kâtibin isimlerini bulmak
mümkün olabilmektedir. Örneğin, Safed Mufassal defterindeki mukaddimeden bu bölgenin H. 955 (M.1548/49) tarihinde
Dergâh-ı âlî kâtiplerinden Derviş
ile Ahmed tarafından tahrir yapıldığını öğrenebilmekteyiz. 440
Bazı defterlerde mukaddime ile
kanunnâme ayrı ayrı olmayıp bir
başlık bulunmaksızın iç içe de olabilmektedir. 441
436 Mehmet Öz, Tahrir Defterlerinin Osmanlı Tarihi Araştırmalarında Kullanımı Hakkında Bazı Düşünceler” Vakılar Dergisi, S.XXII, Ankara
1991, s.431
437 Uzunçarşılı, Merkez ve Bahriye, s.97
438 TKGM.TTd. no:161, Ayıntab Mufassal, vrk. 2a-5b
439 Örnek için bkz: TKGM.TTd. no:38, Çorum Mufassal; TKGM. TTd. No:49, Kocaili Mufassal, vrk.6a
440 TKGM. TTd. No:72, Safed Mufassal, vrk.1b
441 TKGM. TTd. No:160, Maraş Mufassal, vrk.1a-3a
95