Kuruluşundan Tanzimat’a Defterhâne-i Hakanî
da toplandıktan sonra heyet tarafından yerinde teftiş başlardı. Tasarruf sahipleri üç yıllık gelirlerini gösteren bir defteri tahrir eminine sunarlardı. Bu sırada reaya da teftiş heyeti yanında
hazır bulunur, kayda değer her şeyi ve sipahi ve oğullarını defterlere geçirirlerdi. Ancak, komisyon tarafından yerinde hiç kimseye bir tezkire ya da kâğıt verilmezdi. Defterlere kaydedilen bilgilerin yanında bölgedeki üretim hizmetlerini gösteren hüccetler de kadılar tarafından komisyona teslim edilip, merkeze getirilirdi. Bu çalışmalar sırasında emin ve kâtip kendilerine verilen görevi dürüstlük üzere yerine getirmeli ve kimseden hediye, pişkeş, konukluk kabul etmemelidir. Bu şekilde her şey defterlere kaydedilip defter tamam olduktan sonra komisyon, ortaya çıkan mufassal defter ve diğer defterler ile sancağa ait olmak üzere oluşturulan kanunnâme müsveddeleri ve hüccetlerle birlikte merkeze dönerlerdi.399 Merkezde, kadılardan alınan hüccetlerde gösterilen narha göre vergiler ayrı ayrı hesaplanıp, toplam
miktar ortaya çıkarılıp tasdik edildikten sonra tevzi ve tevcih işlerine geçilirdi.400 Tahrir işleminin tamamlanması hususunda kesin bir kural bulunmamaktadır. Bir bölgenin tahriri bir-iki
yılda tamamlanabileceği gibi beş-altı yıl da sürebilir401 , hatta yedi-sekiz yıl süren402 tahrirlerin olduğu da bilinmektedir.
Tahrir Defteri Örneği
399 Barkan, “Hakana Mahsus İstatistik Defterleri”, s.194-199; Tahrirlerin yapılış usulü ve tahrir eminlerinin vazifeleri için ayrıca bkz: Sofyalı Ali
Çavuş Kanunnâmesi, s.81-85; Pakalın, C.III, s.376; İnalcık, Devlet-i Aliyye, s.220-221
400 İnalcık, Arnavid Sancağı, s.XX
401 Ünal, Osmanlı Müesseseleri, s.130
402 M. Mehdi İlhan, “Erbil Vilayeti Mufassal ve Mücmel Tahrir Defteri (H.949/M.1542)”, TTK-Belgeler, C.XVI, Ankara 1994-95, s.3
87