ไม่ประหลาดใจที่เหตุใดตลอดยี่สิบปีที่แล้วมา กระเบื้องจึงเฟื ่องฟูลอย แต่น�้ำเต้าอันน้อยกลับถอยจม เช่นเดียวกับที่ข้าพเจ้าไม่ประหลาดใจ เมื่อได้อ่านเรื่องการปฏิวัติ ร . ศ . ๑๓๐ และพบว่าวีรชนของประชาชน กลุ่มนั้นต้องไปตกนรกอยู่ในตะราง แต่ในเวลาเดียวกัน ตัวผู้ร้ายผู้ท�ำ การทรยศหักหลัง เขากลับมีความเจริญรุ่งเรืองในชีวิตถึงขนาดได้ เป็นถึงพระยา แต่จะอย่างไรก็ตามข้าพเจ้าก็ได้พบบทพิสูจน์แล้วจาก บันทึกของท่านนักปฏิวัติทั้งสองนั้น คือบทที่พิสูจน์ว่า มนุษย์ทุกคนที่ ได้เกิดมาแล้วต้องอยู ่ใต้กฎแห่งกรรม จะหนีกฎแห่งกรรมไปไม่ได้เลย ผู้ร้ายของคณะปฏิวัติ ร . ศ . ๑๓๐ คนนี้ แม้จะได้พบความรุ่งเรืองด้วย ต�ำแหน่งหน้าที่และยศถาบรรดาศักดิ์ และแม้จะได้รอดพ้นจากการถูก ยิงเป้าเพื่อเซ่นธงชัยตามความคิดของท่านเชษฐบุรุษ พระยาพหลพล พยุหเสนาไปได้อย่างหวุดหวิดในตอนเช้ามืดของวันปฏิวัติครั ้งที่สอง คือวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ . ศ . ๒๔๗๕ แต่เขาก็หนีกรรมชั่วของเขาไม่พ้น เขาถูกจับฐานกบฏใน พ . ศ . ๒๔๗๖ และอีกไม่นานเขาก็ผูกคอตัวเอง ตายอยู ่ภายในห้องส้วมที่คุกใหญ่บางขวาง นั่นคือความสิ้นสุดของผู ้ร้าย การเมือง ผู ้เป็นศัตรูของประชาชนแห่งระบอบประชาธิปไตย ซึ่งไม่ควร จะต่างกับความสิ้นสุดของผู้ร้ายนักการเมืองในระบอบประชาธิปไตย อีกมากมายหลายคนในสมัยต่อๆ มา
ในฐานะที่เป็นคนไทยคนหนึ่ง ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ประวัติการ ปฏิวัติของไทยสมัยแรก ร . ศ . ๑๓๐ ซึ่งเป็น “ ค�ำให้การ ” ของผู้ที่ได้ ท�ำการปฏิวัติเอง คงจะช่วยเตือนความทรงจ�ำของคนไทยเจ้าของชาติ ไทยให้ร�ำลึกว่าการปฏิวัติเพื่อระบอบประชาธิปไตยได้เริ่มต้นมาครึ่ง ศตวรรษแล้ว มิได้เพิ่งจะตั้งต้นเมื่อวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ . ศ . ๒๔๗๕ งานของคณะปฏิวัติ ร . ศ . ๑๓๐ ได้เป็นชนวนที่ลุกอยู่เงียบๆ ซึ่งช่วย จุดชนวนของการปฏิวัติในสมัยต่อมา ไม่มีปัญหาเลย การปฏิวัติเมื ่อ ร . ศ . ๑๓๐ ย่อมจะได้เป็นอิทธิพลทางใจอันหนึ่งที่ช่วยโน้มน้าวพระ ราชหฤทัยของพระมหาธีรราชเจ้า รัชกาลที่ ๖ ซึ่งมีพระเมตตาคุณเป็น
10 ปฏิวัติ ร . ศ . ๑๓๐