192
хүхын дуун, хараасгайнуудай яаралтай ниидээн, ногооной үзүүртэ шэл һубһан шэнги шүүдэр, хамар сорьёмо ойн шэмэтэй агаар...
Наһан соош иимэхэн хэды үглөөгүүр үхибүүн ябахаһаа угтагдааб даа гэжэ үнгэрһэн сагууд тухай элдэб эреэн бодолдо абтан зогсохош... Иимэ һайхан нютагта түрэһэн уладай эрдэм бэлигтэй байхань зүб. Үни болоо даа. Ц. Номтоев хэлээ агша һэн: « Хөөрхэ нютаг үргэмжэтэй: дүрбэн зүгһөөнь ороной тэнгэринэр үргэжэ, хаража байдаг юм. Хэдынэйшье, ямаршье сагта бэлигтэй хүнүүд түрэжэл байха нютаг юм »,- гэжэ хэлэһыень мартадаггүйбди.
Гэмшэлтэйнь: мүнөө сагта зон байгаалидаа добтолно: жэл бүри ойн түймэр, модо отолжо, аралжаа наймаанда гаргажа, ажамидарха аргаа бэдэрнэ. Гол, горходой һаба хатана. һайн байдал үгы: зон өөрынгөөл аргаар амидарна гэжэ харахада- сэдьхэлдэ ехэл үбшэнтэй.
Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай( 1941-1945 онууд) фронтнууд дээрэ ами бэеэ алдагшадай нэрын тоо гэһэн гаршаг доро Хөөрхэ нютагһаа дайнда мордоһон, түрэһэн он, сэрэгтэ абтаһан сагынь, хэзээ наһа барааб( унааб), хаана хүдөөлэгдөөб гэжэ 19 сэрэгшэд тухай тодорхойгоор бэшээтэй. Фронтын ара талада хэн хэзээ, яажа наһа барааб. Мүн дайн дүүрээгүйдэ хүндөөр шархатажа гэмтээд ерэгшэд, тэдэнэй нэрэ обогууд үгтэнхэй.
Нютаг бүхэндэ эдэ сэрэгшэдэйнгээ нэрые алтаар һиилэжэ, хүшөөнүүдые бодхоонхой. Хэтэ мүнхэдөө тэдэнэрэй нэрэ нютагайнгаа зондо дурсагдахал.
Би һурагшадтаа хэлэгшэ һэм: « Эдир сэрэгшэд бидэнэй түлөө ами наһаяа үгөө.
Тэдэнэр хэды ажаһууха дуратай байгааб »... Ухаансар үхибүүдэй бодолдо үлэдэг юм. Хоёр жэл болоод, Агууехэ Илалтын 60 жэлэй һайндэр болохонь. Нютагуудаар тон үсөөхэн сэрэгшэд үлэнхэй. Хөөрхэдэмнай гансахан Найданов Дандаржамсо үндэр наһатай ажаһууна. Гончиков Гунгаржаб Улаан Үдэдэ гэжэ һаяшаг дуулаа һэмди. Ондоо нютагуудаар иимэрхүү болоо ёһотой.
Эдэл сэрэгшэд Эхэ ороноо, түрэл нютагаа аюулта дайсанһаа аршалаа, хамгаалаа. Тиигэжэ тэдэнэртэ анхарал хэрэгтэйл даа гэжэ үтэлһэн сэрэгшэдые харахадаа, эжэлүүдгүй һанахаш.
Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үеын жэлнүүдтэ хамтын байдалда хүдэлэгшэд: эрэшүүл- 44 хүн, эхэнэрнүүд- 79. Бултанайнь нэрэнүүд бэшээтэй. Гэртэхинэйнгээ нэрэ уншахадаа, һанан дурсан, уяран хайлан бэшэнэм. Энэ ном уншахадаа, нютагаархидни нам шэнги мэдэрэлдэ абтаха гэжэ мэдэнэб. Бултанайнь нэрэ, обог мүнхэрөө гэжэ ойлгон баясанабди.
Дайнай үедэ үхибүүд ябаһан бидэнэрэй нэрэнүүд оронхой. Булта наһатайшуул, заримамнай Бурхандаа ябанхай. Тэрэ сагые эжынэртэеэ үнжэгэн бэе дээрээ үзэлсэһэн гээшэбди. Мал хараһан аманда тоһон гэдэгэй ёһоор үлдэхые мэдэнгүй өөдөө болообди.
Буряад нютагуудаарнай хэды һайхан эмтэй домтой аршаангууд бииб. Манай Хөөрхын аршаангууд хэр угһаа суутай Хужартын, Маарагтын аршаангуудай ямар үбшэндэ туһатайень зохёолшон тодоор бэшэнэ. Хүндэ нэн түрүүн нютагайнь аршаан туһалдаг гээшэ зүб. Тиимэһээ нютагайнгаа байгаали, уһа голнуудаа, ой модоёо ерээдүй үетэндөө арьбадхаха, гамнаха манай уялга.