БҚМУ жаршысы - Вестник ЗКГУ БҚМУ жаршысы - Вестник ЗКГУ | Page 301

БҚМУ Хабаршы №2-2019ж.
жарқылдау», «үкідей желкілдеу», «үкідей бұлғаңдау» деген фразеологизмдер
мен теңеулер қалыптасқан. Үкідей желкілдеп, гүлдей құлпырып келе жатқан
Ботакөзге Асқардың көз қадамуы Айбалаға тамаша көрінеді (С.Мұқанов).
Түркі тілдес халықтардың мәдениетінде орын алған тотемдік нанымдар
мен тыйымдарға байланысты культтік ұғымдар мен тілдік бірліктер, наным-
сенімдер күні бүгінге дейін жалғасып келеді. Демек, «Yйге кірген жыланға да
ақ құйып шығарады» деген мәтел қазақ, өзбек халықтарына ортақ. Қазақ,
өзбек халықтары үйге кірген жыланға басына ұн шашып, болмаса сүт құйып
шығарған. Бұл жыланға деген ежелгі құрмет көрсетудің көрінісі. Жылан және
айдаһар бейнесі дүниежүзінің көптеген халықтарының фольклоры мен
ертегілерінде кездеседі. Түркі халықтарының ежелгі наным-сенімдерінде
жылан өлмейтін және жыланның түлеуі мен сыртқы терісін тастауы өліп-
тірілетін сиқырлы күш ретінде сақталған.
Әдебиеттер:
1. Атеистің қалта сөздігі / Орысшадан ауд. Д.Мадеев, Е.Сапуанов,
А.Бермаханов. – Алматы: Қазақстан, 1988. – 288 б.
2. Ахметов Ә.Қ. Табу и эвфемизм в казахском языке / Автореф. дисс. ...
канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1973. – 23 с.
3. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының
дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. – Алматы: DPS, 2011. – 228 б.
4. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. 3 т. – Алматы: Дайк-Пресс,
2004. – 488 б.
5. Бутанаев В.Я. Бурханизм тюрков Саяно-Алтая. – Абакан:
Издательство Хакасского гос. унив-та им. Н.Ф. Катанова, 2003. – 260 с.
6. Монгуш Кенин-Лопсан. Мифы тувинских шаманов – Тыва хамнарның
торулгалары. Научно-популярное издание. – Кызыл: «Новости Тувы», 2002. –
544 с.
7. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. 4 т. – Алматы: Дайк-Пресс,
2004. – 504 б.
8. Снесарев Г.П. Реликты домусульманских верований и обрядов у
узбеков Хорезма. – М.: Наука, 1969. – 336 с.
9. Ахметжанов Қ. Жараған темір кигендер. – Алматы: Дәуір, 1996. –
102 б.
10. Гумилев Л. Көне түріктер. – Алматы: Білім, 1994. – 480 б.
11. Ғабитханұлы Қ. Наным-сенімге байланысты қазақ тіліндегі
тұрақты тіркестер / Фил. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1995. – 182 б.
______________________________________________________
Рысбаева Г.К., Исаева Ж.Т., Тунгышбаева Г.Ж.
ТОТЕМЫ ЗМЕИ И СОВЫ В МИФОЛОГИЧЕСКОМ СОЗНАНИИ
ТЮРКСКИХ НАРОДОВ
В статье на основе сведений по тотемам змеи, дракона, совы в
мифологическом сознании тюркских народов детально анализируются
лексико-семантические группы культовых слов, относящихся к тотемным
понятиям. По результатам исследования пословицы и поговорки,
религиозные верования, приметы, связанные с тотемами змеи-дракона и совы
выражаются через лингвистико-познавательную модель, характерную для
тюркских народов. У каждой нации есть свой языковой образ вселенной,
потому что язык является не только средством мышления и общения, но и
духовным и культурным зеркалом всего этноса. Культурные ценности в
300