ΑΠΟΤΥΠΩΜΑΤΑ
Η ξεκαρδιστικά τραγική ιστορία του μαύρου χιούμορ
24
ΑΠΟΤΥΠΩΜΑΤΑ
Το μαύρο χιούμορ το ξέρουμε όλοι μας καλά και συχνά γινόμαστε « μάρτυρες » της αναζωογονητικής του δράσης. Δεν είναι εξάλλου καθόλου εύκολο να βγει γέλιο με μακάβριες καταστάσεις ή θέματα που δεν επισύρουν συνήθως το μειδίαμα … εκεί ακριβώς εντοπίζεται η ιδιαίτερη δυναμική του!
Αν θέλουμε να ορίσουμε το μαύρο χιούμορ, θα μιλήσουμε για αντιπαράθεση σκοτεινών και δύσκολων θεμάτων με κωμικά στοιχεία, σκαρώνοντας ένα μείγμα που υπογραμμίζει τη ματαιότητα της ζωής και το εφήμερο της ύπαρξης.
Είμαστε φαίνεται ανυπεράσπιστα θύματα της τύχης και της προσωπικότητάς μας, κι αυτό βάζει σκοπό να τονίσει το μαύρο χιούμορ, κάνοντάς μας να γελάμε εκεί που κανονικά θα έπρεπε να κλαίμε!
Ο όρος έχει ιστορία ……
Ήταν στις αρχές της δεκαετίας του 1940 όταν ο « πατέρας » του σουρεαλισμού Αντρέ Μπρετόν ανθολογούσε στο πασίγνωστο πλέον σύγγραμμά του, τους 45 συγγραφείς που θεωρούσε ότι κάλυπταν με την ιδιαίτερη πένα τους την επικράτεια του μαύρου χιούμορ.
Στη μνημειώδη « Ανθολογία του Μαύρου Χιούμορ »( Anthologie de l’ humour noir) ο γάλλος θεωρητικός επινοεί τον όρο « μαύρο χιούμορ » για να περιγράψει την ιδιοσυγκρασιακή αυτή αίσθηση του τι συνιστά αστείο, αναφέροντας μάλιστα ότι μέχρι τότε ο όρος δεν σήμαινε τίποτα, εκτός κι αν κάποιος φανταζόταν ότι αφορούσε σε αστεία με μαύρους!
Ο Μπρετόν παραθέτει σωρεία ονομάτων που συνοψίζουν το νέο αυτό υπο – είδος της κωμωδίας και της σάτιρας, με τον ίδιο να ισχυρίζεται ότι το γέλιο προκαλείται από οριακές και γκροτέσκες( αποκρουστικές) καταστάσεις, ακόμα και από τον ίδιο τον θάνατο.
Ο σουρεαλιστής αναγνωρίζει ανάμεσα στους πρωτεργάτες του μαύρου χιούμορ τον Τζόναθαν Σουίφτ, τον Μαρκήσιο ντε Σαντ, τον Μποντλέρ, τον Ρεμπό, τον Λιούις Κάρολ, τον Πόε, τον Κάφκα, τον Αντρέ Ζιντ κ. ά. Παρά το γεγονός όμως ότι ο Μπρετόν κατέθεσε με σαφήνεια την άποψή του για το μαύρο χιούμορ, ο όρος δεν θα χρησιμοποιούταν στη λογοτεχνική κριτική αλλά και τη γενικότερη ανάλυση παρά από τη δεκαετία του 1960 και έκτοτε.
Ήταν λοιπόν η δουλειά σύγχρονων συγγραφέων όπως οι Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, Ναθάνιελ Γουέστ, Τζόζεφ Χέλερ, Τόμας Πίντσον, Κουρτ Βόνεγκατ κ. ά. που καλούσε σε μια νέα κριτική πραγμάτευση, επιστρατεύοντας το « μαύρο χιούμορ » για να την περιγράψει. Μνημειώδες εδώ είναι το βιβλίο « Catch – 22 » του Χέλερ( 1961), στο οποίο ο ήρωας μάχεται με τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στη Μεσόγειο, με ξεκαρδιστικούς παραλογισμούς να αποκαλύπτουν την ανοησία των πολεμικών συγκρούσεων. Και βέβαια εμβληματικό για το υπο – είδος του μαύρου χιούμορ παραμένει το « Σφαγείο Νο 5 »( 1969) του Βόνεγκατ, αλλά και το περίφημο « V »( 1963) του Τόμας Πίντσον.
Ο αμερικανός θεωρητικός Bruce Jay Friedman επανεφευρίσκει τον όρο « μαύρο χιούμορ » για να κατατάξει λογοτεχνικά την ιδιαίτερη πένα των συγγραφέων που τολμούν να κάνουν πλάκα εκεί που κανονικά δεν πρέπει.
Κι αυτό γιατί η δυναμική που απέκτησε πλέον το μαύρο χιούμορ ήταν καινοφανής, με τους λογοτέχνες να μην αφήνουν τίποτα στο απυρόβλητο και να κάνουν πλάκα με μια σειρά από τα-