114
Wiesława Kwiatkowska
sporządzić inwentarz książkowy, albo bezpośrednio na podstawie akt, albo
inwentarza kartkowego. Jego integralną część stanowił krytyczny wstęp, aczkolwiek nie rozwinięto zasad jego opracowania26. Pominięcie tej kwestii pozwala sądzić, że uznano za odpowiednie dla archiwaliów podworskich obowiązujące zasady inwentaryzacji dokumentów, ksiąg i akt, z uwzględnieniem
odrębnej normy dla dokumentacji kartograficznej27.
Archiwalia podworskie wymagały także innego niż urzędowe podejścia
do oceny ich wartości. Uznano, że można brakować bezsporną makulaturę
i ewentualnie typować inne materiały (nie podano kryteriów), a jego faktyczne dokonanie winno odbyć się po uporządkowaniu całego archiwum. Zasady
brakowania zostały rozwinięte i doprecyzowane w wytycznych z 1955 r.
Uznano, że brakowanie może być przeprowadzone w aktach od przełomu
XIX i XX w. z wielką ostrożnością. Jednocześnie zalecono zachowanie wszystkich materiałów w seriach I-III (z wyjątkiem kopii i dalszych egzemplarzy,
o ile nie są autografami wybitnych osób), w pozostałych dopuszczono brakowanie i podano rodzaje materiałów, które mogą ulec zniszczeniu28.
Piśmiennictwo z lat następnych w niewielkim stopniu uzupełniło ten ogólny model. Już po ukazaniu się instrukcji pojawiły się propozycje porządkowania archiwów rodowych, idące jeszcze dalej niż zawarte w niej zalecenia.
Z postulatem rekonstrukcji pierwotnych archiwów podworskich wystąpiła
Barbara Smoleńska. Według niej, ich porządkowanie musi być wzorowane
na właściwych dla danej epoki i typu akt układach kancelaryjnych, natomiast
analiza kancelarii winna stanowić punkt wyjścia przy opracowywaniu schematów układu akt29. Pomysł rekonstruowania zespołów pierwotnych narodził się w niektórych archiwach państwowych: Archiwum Głównym Akt
Dawnych i Archiwum Państwowym w Krakowie. Podjęte w nich próby zakończyły się jednak niepowodzeniem, przede wszystkim z powodu ogromnej pracochłonności prac30. W ocenie Bohdana Ryszewskiego: „Jest to zasada z pewnością teoretycznie słuszna, ale trudna do realizacji, a nawet nie zawsze możliwa”. Proponuje on jako bardziej bezpieczne rekonstrukcje idealne,
a więc odtwarzające dawne archiwa w postaci opisu – inwentarza lub przewodnika31. Z aprobatą spotkał się kolejny postulat Smoleńskiej, aby sporzą26 Tamże,
s. 215.
s. 215.
28 Wytyczne Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z 4 lutego 1955 r. do brakowania akt
podworskich, [w:] Zbiór przepisów archiwalnych, poz. 107, s. 232-233.
29 B. Smoleńska, Archiwa podworskie, s. 45; tejże, Administracja gospodarcza dóbr wilanowskich
i ich kancelaria rachunkowo-kontrolna (XIX-XX ), „Archeion” 1957, t. 27, s. 234.
30 T. Zielińska, Problemy zespoł