108
Wiesława Kwiatkowska
prywatnych: archiwum osobiste (spuścizna rękopiśmienna) i archiwum rodziny lub rodu3.
W polskich archiwach dominuje specyficzny rodzaj archiwów rodzinnych, określany jako archiwa podworskie, czyli zespoły powstałe w wyniku
działalności osób, rodzin lub rodów, posiadaczy (do roku 1945) dóbr ziemskich4. Nazwa ta, ukształtowana w okresie przejmowania tych materiałów
z dworów ziemiańskich w roku 1945, jest coraz powszechniej zastępowana terminem archiwa (zespoły) rodzinno-majątkowe. W Polsce wśród archiwów rodzinno-majątkowych prawie wszystkie są związane właśnie z dobrami ziemskimi5. Specyficznym typem omawianego archiwum jest archiwum
podworsko-przemysłowe, które wykształciło się w XIX i XX w. w związku
z silnym uprzemysłowieniem niektórych dóbr ziemskich na ziemiach polskich, głównie na Śląsku6.
Celem referatu jest przedstawienie metod opracowania archiwaliów rodzinno-majątkowych (podworskich) w świetle przepisów metodycznych i literatury, ze zwróceniem szczególnej uwagi na występujące problemy i sposoby ich rozwiązania.
Specyfika opracowania tej kategorii zespołów archiwalnych wynika
z wielu czynników, mających swoje źródła zarówno w procesie ich powstawania, dziejach, jak i archiwizacji. W ich tworzeniu biorą udział dwa podstawowe podmioty: rodzina i dobra (majątek), które decydują, aczkolwiek
często w różnym stopniu, o kształcie archiwów. Wszelkie zmiany w stanie
rodziny (narodziny, związki małżeńskie, zgony itp.) czy majątku (sprzedaże,
kupna, dziedziczenia, darowizny itp.) wpływały zarówno na stan akt bieżących, jak i archiwalnych, które ulegały częstym przesunięciom pomiędzy poszczególnymi archiwami7. W konsekwencji archiwa podworskie są obciążone licznymi sukcesjami, a więc stanowią całości bardzo złożone. Na strukturę
zespołów ma też wpływ obecność innych materiałów, np. proweniencji państwowej – związanych z działalnością publiczną członków rodziny, a przede
3 T. Zielińska, Archiwalia prywatne, s. 73; H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak, Archiwistyka,
Warszawa 1989, s. 111; B. Ryszewski, Archiwa i archiwalia prywatne w archiwistyce polskiej – stan
badań i postulaty badawcze, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, Nauki Humanistyczno-Spo
łeczne. Historia 1991, z. 25, s. 21-39.
4 Pismo okólne Nr 1 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z 14 czerwca 1983 r. w spra
wie wprowadzenia wskazówek metodycznych do opracowania archiwów podworskich, [w:] Zbiór przepi
sów archiwalnych wydanych przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych w latach 1952-2000,
wybór i oprac. M. Tarakanowska i E. Rosowska, Warszawa 2001, poz. 182, s. 488.
5 T. Zielińska, Archiwalia prywatne, s. 75; Archiwistyka, s. 112. W Polsce do rzadkości należą
archiwa rodzin nieposiadających własności ziemskiej, takich jak: kupcy, przemysłowcy, przedstawiciele wolnych zawodów.
6 Wskazówki metodyczne do opracowywania archiwów podworskich, s. 488.
7 W. Chorążyczewski, W. Kwiatkowska, Jedna zasada, wiele rozwiązań. Zasada proweniencji
a granice i struktura zespołu archiwalnego, „Archiwista Polski” 2014, nr 3 (75), s. 14.