232
Recenzje i omówienia
rów, stanowiących element kultury politycznej. Nadmienić trzeba, że autor
ka omówiła szczegółowo polemiki w sprawie księcia Ponińskiego i przysięgi
dotyczącej pensji zagranicznych oraz wykorzystywane w ich przebiegu tech
niki i środki retoryczne.
Przedmiotem ostatniego rozdziału, zatytułowanego Mowa w ujęciu ideolo
gicznym, badaczka uczyniła zagadnienia systemu aksjologicznego utrwalone
go w mowach sejmowych, które zaprezentowała na tle kontekstu społecz
no-historycznego XVIII w. Jak pokazuje Dawidziak-Kładoczna, teksty owych
mów stanowią cenny materiał źródłowy zawierający wiele informacji na te
mat szlachty jako grupy społecznej i systemu wyznawanych przez nią war
tości społecznych oraz ideałów. Przyjmując za tło rozważań obraz szlachty
zakodowany w analizowanych tekstach, autorka umieszcza w centrum uwa
gi dwie zasadnicze wartości (w jej ujęciu aksjomaty), które zyskały niekwe
stionowany status w tej grupie społecznej: wspólnotowość i związaną z nią
zasadę równości oraz wolność. Wnikliwej analizie poddaje pojęcie wolności,
jego aspekty semantyczne i sposób pojmowania przez mówców i społeczność
szlachecką. W pracy zidentyfikowane zostały również środki werbalne wyra
żające wspólnotowość i wolność. Przy użyciu językowo-kulturowej katego
rii stereotypu w dalszej części rozdziału został przedstawiony aksjologiczny
i poznawczy wymiar wyobrażeń innych narodów i państw (zwłaszcza zabor
czych), które stanowiły odbicie przekonań stanu szlacheckiego i świadectwo
narodowej świadomości. Owe stereotypy, jak podaje autorka, dokumentu
ją uwarunkowaną kontekstem historyczno-politycznym przemianę mental
ną społeczeństwa szlacheckiego, widoczną w przejściu od ksenofobicznego
postrzegania obcych do przejawiania otwartej postawy względem innych na
rodów. W ramach zakresu zarysowanego w tym rozdziale badaczka zwró
ciła ponadto uwagę na sposoby ujmowania politycznego statusu federacji
Korony i Litwy w kategoriach wspólnoty i odrębności, wyrażane na pozio
mie języka.
Całość obszernej monografii na temat oratorstwa Sejmu Czteroletniego
zamyka zakończenie, uporządkowane w postaci osobnych wniosków z prze
prowadzonych badań. Po nim następuje wykaz cytowanych źródeł i literatu
ry przedmiotowej oraz krótkie streszczenie w języku angielskim.
Książka Dawidziak-Kładocznej stanowi wartościowy wkład nie tylko
w wiedzę na temat kultury politycznej Sejmu Wielkiego, poświadczonej przez
oratorstwo tego czasu, lecz także w naukę o gatunkach mowy istotnych dla
polskiej kultury. Za ważny aspekt p &7