Recenzje i omówienia
231
tunku (strukturalny i poznawczy, pragmatyczny, stylistyczny) i decydujące
o ich właściwościach cechy językowo-tekstowe. Wykorzystuje przy tym na
rzędzia badawcze tekstologii, językoznawstwa pragmatycznego i stylistyki.
Prezentując techniki konstruowania tekstu, formuły tekstowe, schematy kom
pozycyjne i ich funkcje, stara się także wyeksponować istotne strategie komu
nikacyjne. W związku z tym, że jedno z założeń prowadzonej analizy głosi, iż
aspekt strukturalny mowy sejmowej ściśle wiąże się z jej wymiarem poznaw
czym, przedstawione zostały dominujące wątki tematyczne (skoncentrowane
wokół polityki) oraz określona wizja świata determinowana przez specyfikę
kultury szlacheckiej. W dalszej części wywodu zostało poruszone zagadnie
nie spójności tekstu, w szczególności stosowane w wystąpieniach mechani
zmy metatekstowe.
Jako że konkretny tekst mowy sejmowej wygłaszany jest w określonej sy
tuacji komunikacyjnej, badaczka opisuje uwarunkowania historyczno-kultu
rowe, przez które sytuacja ta jest determinowana, a następnie jej wewnętrz
ne komponenty (m.in. uczestników komunikacji). Ważnym elementem opisu
pragmatyki danego gatunku jest wskazanie na typowe relacje między nadaw
cą i odbiorcą, których językowym wyznacznikiem jest m.in. obowiązująca
w parlamencie etykieta językowa: znamienne dla kultury szlacheckiej formu
ły adresatywne oraz tytulatura, a także ich funkcje. Dla wywodu istotne jest
również wskazanie, z jakiego typu wypowiedzeń (aktów mowy) składa się
kanoniczna przemowa sejmowa, co też czyni autorka, której badania uświa
damiają, że owe akty mowy podporządkowane są w głównej mierze perswa
zji. Omawiana osobno stylistyka gatunku została zorganizowana wokół wy
branych kategorii stylistycznych i wyrażających je środków. W tym zakresie
warto zwrócić uwagę na rozbudowany podrozdział poświęcony konwencjo
nalnej metaforyzacji pojęć związanych z kulturą polityczną, powstały z zasto
sowaniem metod lingwistyki kognitywnej.
Podsumowując dociekania genologiczne, autorka koncentruje swoją
uwagę na tych wyznacznikach gatunkowych mowy sejmowej okresu Sejmu
Czteroletniego, które jednocześnie odzwierciedlają kulturę polityczną osiem
nastowiecznego społeczeństwa. Proponuje uznać za takowe m.in.: perswazyj
ność, metatekstowość i dialogowość, oficjalność, rytualizm, wartość etykietal
ną wypowiedzi.
Kolejna część pracy, przyjmująca inną, retoryczną perspektywę analizy,
została poświęcona zagadnieniom perswazyjności mów i związanej z nią spe
cyfice kultury dyskusji parlamentarnej schyłku I Rzeczypospolitej. W pierw
szej części omawiane są takie mechanizmy perswazji, jak: argumentacja wraz
ze strategiami argumentacyjnymi, dyrektywność i komisywność. Z kolei
w części drugiej zostały umieszczone rozważania na temat najważniejszych
polemik Sejmu Wielkiego o społeczno-politycznym charakterze, które uzna
wane są w monografii zarówno za znaczące dowody respektowania zasady
wolności słowa, jak i świadectwo określonych umiejętności prowadzenia spo