Recenzje i omówienia
225
W drugiej części pracy ukazującej handel warciańsko-odrzański zostały
kolejno, szczegółowo omówione w trzech rozdziałach: podstawy techniczne,
prawno-organizacyjne oraz obrót towarowy tego handlu.
Z podstaw technicznych Chojnacka scharakteryzowała w trzech pod
rozdziałach rozdziału pierwszego tej części: warunki naturalne rzek i prze
szkody techniczne w żegludze, technikę transportu wodnego i urządzenia
techniczne portu szczecińskiego. Te pierwsze, hamujące i ograniczające że
glugę, wiązały się z warunkami klimatycznymi, czyli zamarzaniem rzek od
połowy listopada do połowy marca, zbyt niskim stanem wód poza marcem
i kwietniem oraz końcem czerwca – początkiem lipca i nieuregulowanymi
nurtami rzek, których ujemne skutki zmniejszało sypanie wałów przeciw
powodziowych. Przeszkody techniczne w żegludze stanowiły bardzo licz
ne zapory-tamy młyńskie i jazy rybne. Ich przynajmniej częściowe zniesie
nie lub budowę w nich śluz przepustowych, w ramach prac mających na celu
uporządkowanie drogi wodnej, podejmowano wielokrotnie na obu rzekach
(a zwłaszcza na określonych ich odcinkach) i ich dopływach z inicjatywy pa
trycjatu większych miast i panujących, sejmików, magistratów. Po zawarciu
układu trzebiszewskiego po polskiej stronie prace te prowadzono na Warcie
z przerwami od 1626 do 1644 r.
Z podstaw prawno-organizacyjnych handlu wodnego autorka zreferowała w dwóch podrozdziałach drugiego rozdziału najpierw uprawnienia skła
dowe miast nadwarciańskich i nadodrzańskich (z polskich Poznania, z bran
denburskich Landsbergu (Gorzowa) nad Wartą, Frankfurtu, Oderbergu (Od
rzycka) i Schwedt (Świecia) nad Odrą i z pomorskich Szczecina, z ukazaniem
w tym ostatnim w ujęciu tabelarycznym wysokości opłat składowych od to
warów przywożonych ze strony morza i dorzecza Odry w 1560 r. (s. 164-165), następnie kwestię związanych z handlem warciańsko-odrzańskim opłat
celnych na komorach w Polsce (w Skwierzynie, Międzychodzie, Sierakowie,
Wronkach, Obornikach, Poznaniu, Śremie), Brandenburgii (we Frankfurcie,
Gorzowie, Kostrzynie, Odrzycku i Świeciu) i Księstwie Pomorskim(w Szcze
cinie).
W stanowiącej główny punkt książki charakterystyce obrotu towarowego
handlu warciańsko-odrzańskiego w XVI i w pierwszej połowie XVII w. zostały
zaprezentowane w trzech podrozdziałach rozdziału trzeciego drugiej części:
eksport polskich towarów, import towarów ze Szczecina i handel miast wiel
kopolskich trasą wodną Warta–Odra. W omówieniu pierwszego zagadnienia
autorka podkreśliła wpływ klęsk elementarnych na nieurodzaje zbóż i w kon
sekwencji na rozmiary ich eksportu, nie popierając jednak swych stwierdzeń
danymi liczbowymi, co przynajmniej w pewnej mierze byłoby możliwe. Dalej
zwróciła uwagę najpierw na rejonizację zaplecza zbożowego portu szczeciń
skiego, koncentrując się na Wielkopolsce, jednak bez szerszego uzasadnie
nia swych stwierdzeń wiadomościami ze źródeł potwierdzającymi zainte
resowania szlachty tego regionu spławem zboża do Szczecina, a następnie