224
Recenzje i omówienia
niu miały pomóc misja dyplomatyczna podjęta za zgodą króla Zygmunta III
i Adama Sędziwoja Czarnkowskiego generała Wielkopolski pod naciskiem
szlachty wielkopolskiej przez Andrzeja Ponętowskiego w styczniu 1607 r.,
w ramach której przeprowadził on rozmowy najpierw w Szczecinie z ks. po
morskim Filipem II i przedstawicielem tego miasta Pawłem Friedebornem,
a następnie rozmowy elektorem pruskim, który zadeklarował wysłanie na
najbliższy sejm do Polski swych reprezentantów zaopatrzonych w odpo
wiednie pełnomocnictwa. W rozmowach Ponętowskiego, mających na celu
uzgodnienie stanowiska wielkopolskiej szlachty i kupiectwa szczecińskiego,
nie brały jednak udziału Poznań i inne wielkopolskie miasta położone nad
Wartą, odsunięte przez szlachtę od handlu produktami rolnymi. Pomimo
agitacji przedsejmowej na sejmiku generalnym w Kole i pozyskania poparcia
najbardziej wpływowych wielkopolskich feudałów i dostojników na sejmie
1607 r. ze względu na sytuację wewnętrzną i zewnętrzną Rzeczypospolitej
nie udało się osiągnąć Szczecinowi i wielkopolskiej szlachcie pożądanych
rezultatów i znowu odłożono uzgodnienia obu stron w tej sprawie na kil
ka lat. W międzyczasie Brandenburgia złagodziła obciążenia fiskalne, obni
żając cła i dotychczasowe opłaty celne związane z dowozem soli na Śląsk
oraz do Saksonii, co było dodatkowo spowodowane osłabieniem natęże
nia handlu tranzytowego. Nowy elektor Jan Zygmunt, chcąc zapewnić so
bie przychylność społeczeństwa polskiego w staraniach o kuratelę i lenno
pruskie, za zgodą stanów nowomarchijskich zmodyfikował (w sumie jed
nak w niewielkim stopniu) opłaty od zboża przewożonego przez terytorium
Brandenburgii Wartą i Odrą. Wreszcie po powołaniu w 1611 r. na sejmie
warszawskim komisji do przeprowadzenia negocjacji z przedstawiciela
mi Brandenburgii i konfrontacji racji ekonomicznych stron polskiej i bran
denburskiej bez udziału przedstawicieli Pomorza, na zjeździe 18-22 stycz
nia 1618 r. w Trzebiszewie, wsi przygranicznej położonej w Rzeczypospolitej
w parafii Skwierzyna, w powiecie i województwie poznańskim, osiągnię
to porozumienie i podpisano układ regulujący wolną żeglugę i handel na
Warcie i Odrze. Z przedstawionych dalej szczegółowo przez autorkę osiem
nastu postanowień układu trzebiszewskiego, ustalonych w zasadzie już
wcześniej na zjeździe komisarzy polskich i brandenburskich w Skwierzynie
w 1612 r., i ich oceny w historiografii, wynika, że do najważniejszych należa
ły: zapewnienie szlachcie i kupcom polskim swobodnego przejazdu Wartą
i Odrą, respektowanie przez określony czas prawa składu miasta Gorzowa,
określenie opłat celnych, zobowiązanie obu stron do oczyszczania kory
ta rzeki Warty z przeszkód technicznych, zapewnienie kupcom nowomar
chijskim swobodnego dojazdu z towarami aż do miasta Koła, dopuszczenie
szczecinian do korzystania z żeglugi, pod warunkiem, że Szczecin za zgodą
książąt pomorskich pozwoli kupcom frankfurckim przepływać przez wła
sny port, ochrona prawna kupców i zapewnienie wolnego przywozu przez
mieszkańców Wielkopolski towarów zamorskich.