Nie jesteśmy robotami w sensie dosłownym. Posiadamy zdolność refleksji i przekraczania schematów. Jednak całkowita neutralność wobec wpływu kultury jest niemożliwa. Każde społeczeństwo wytwarza mechanizmy kształtujące postawy, ambicje i lęki swoich obywateli.
Jeżeli przyjmiemy, że człowiek funkcjonuje w określonym kulturowym kodzie, wolność nie polega na jego braku. Wolność polega na jego rozpoznaniu, bo parafrazując Gombrowicza: od formy nie ma ucieczki, chyba, że w inną formę. Skoro nie ma ucieczki od naszej formy, to możemy przynajmniej się po niej rozglądnąć i wykrzesać z niej tyle ile możemy.
Gdy zaczynamy zadawać pytania w stylu: dlaczego definiuję sukces właśnie tak? skąd bierze się mój lęk przed porażką? dlaczego pewne ścieżki wydają mi się“ normalne”?- zaczynamy dostrzegać strukturę, w której funkcjonujemy.
Człowiek może nie być w pełni wolny od programowania. Może jednak stać się świadomy programu.
A to ogromna różnica.
Bo największą iluzją nie jest to, że inni działają jak roboty.
Największą iluzją jest przekonanie, że my- w świecie indywidualizmu i samorealizacji- jesteśmy indywidualistami i samorealizatorami.
Dawid Niedbała