9
Wiosną 1985 r. Claude Lanzmann (1925–2018) zaprezentował w Paryżu przedpremierowo swój monumentalny film „Shoah”. Pracował nad nim przez dwanaście lat. Do dziś ten trwający ponad dziewięć godzin film pozostaje punktem odniesienia w przedstawianiu ludobójstwa dokonanego przez nazistowskie Niemcy na sześciu milionach Żydów.
Wystawa „Shoah Claude’a Lanzmanna, niepublikowane nagrania” po raz pierwszy umożliwia publiczności dostęp do archiwalnych nagrań dźwiękowych związanych z tym filmem.
Przygotowując „Shoah”, Lanzmann przeprowadzał rozmowy z Ocalałymi, sprawcami oraz świadkami. Z kamerą odwiedzał miejsca zagłady
w poszukiwaniu śladów. Świadomie zrezygnował z wykorzystania materiałów archiwalnych w swoim filmie.
Wystawa koncentruje się na wieloletnim okresie przygotowań poprzedzających realizację zdjęć. W tym czasie Claude Lanzmann wraz ze swoimi asystentkami, Corinną Coulmas i Ireną Steinfeldt-Levy, prowadził badania w różnych krajach oraz przeprowadził niezliczone rozmowy wstępne, rejestrowane na taśmach magnetofonowych. Te dotąd nieznane nagrania pokazują, jak bardzo reżyser interesował się różnymi aspektami Zagłady, zanim uczynił eksterminację centralnym tematem swojego dzieła. Dają one również wgląd w pamięć o tych wydarzeniach trzy dekady po zakończeniu wojny.
Podstawą wystawy jest Kolekcja Lanzmanna, przechowywana w Muzeum Żydowskim w Berlinie dzięki darowi Stowarzyszenia Claude’a i Félixa Lanzmannów. Zbiór ten obejmuje około 220 godzin nagrań dźwiękowych w ośmiu językach. Od 2023 r. kolekcja ta – podobnie jak film „Shoah” – figuruje
w rejestrze „Pamięć Świata” UNESCO.
Wystawa prezentuje fragmenty tych nagrań, które po raz pierwszy są udostępniane jednocześnie w Paryżu
i w Berlinie. Ekspozycja, podzielona na sześć części, zaprasza zwiedzających do immersyjnego doświadczenia dźwiękowego – od pierwszych refleksji Lanzmanna, poprzez rozmowy ze świadkami dotyczące konkretnych zagadnień związanych z Zagładą, aż po realizację filmu „Shoah”.
Na wystawie można poznać relacje świadków, których Claude Lanzmann nie wykorzystał w filmie lub których nie udało mu się sfilmować. Wśród nich są Ocalali z różnych gett i obozów, m.in. poeta Awram Suckewer, Erich Kulka (Auschwitz), Ilana Safran (Sobibór),
a także osoby ratujące Żydów, takie jak Friedrich Graebe, oraz byli decydenci
i wykonawcy „ostatecznego rozwiązania”.
Nagrania te wybrzmiewają dziś ze szczególną siłą, w czasie, gdy wraz
z odejściem Ocalałych dobiega końca epoka bezpośredniego świadectwa. Świadkowie wypowiadający się w filmie mówią niczym „powracający” spośród zmarłych.
Aby lepiej osadzić nagrania w kontekście, wystawa prezentuje również oryginalne dokumenty z prywatnego archiwum Claude’a Lanzmanna: listy, zestawienia, notatki i karty z okresu badań, które pozwalają lepiej zrozumieć praktyczny wymiar pracy reżysera i jego współpracowników.
Claude Lanzmann, francuski reżyser i dziennikarz, urodził się 27 listopada 1925 r.
w Bois-Colombes we Francji. Jako nastolatek w czasie niemieckiej okupacji wstąpił do ruchu oporu. Po studiach filozoficznych wykładał na Wolnym Uniwersytecie w Berlinie
w latach 1948–1949. W tym okresie rozpoczął swoją działalność dziennikarską. Na początku lat 50. nawiązał długoletnią współpracę z Jean-Paul’em Sartre’em i Simone de Beauvoir. Dołączył do redakcji pisma „Les Temps Modernes”, a następnie został jego wydawcą. W 1973 r. zaprezentował swój pierwszy film „Pourquoi Israël”, a dwanaście lat później „Shoah”. W kolejnych dekadach Lanzmann zrealizował wiele innych filmów. Otrzymał liczne wyróżnienia jako reżyser, pisarz i dziennikarz, w tym Honorowego Złotego Niedźwiedzia Berlinale za całokształt twórczości. Claude Lanzmann zmarł 5 lipca 2018 r.
w Paryżu, dzień po premierze swojego ostatniego filmu „Les quatre sœurs” (Cztery siostry).