Vremeplov 8 przedstawia z kolei wielogłosowy model uczestników i procesów historycznych. Auschwitz pojawia się tu w szerszym wywodzie, który prowadzi od założeń „ostatecznego rozwiązania” i poszukiwania coraz wydajniejszych metod zabijania, poprzez strukturę kompleksu obozowego, trasy transportów, biografie więźniów oraz materiały dotyczące sprawców, aż po wyzwolenie
(s. 124–134). W narracji tej pojawiają się konkretne postaci: polski więzień i fotograf Wilhelm Brasse wraz z Czesławą Kwoką, Maksymilian Kolbe, funkcjonariusz administracji SS Karl-Friedrich Höcker, chorwacki ocalały Oleg Mandić, holenderska romska dziewczynka Settela Steinbach oraz wspomniana już Lea Deutsch. Taka konstrukcja ukazuje ofiary, sprawców, osoby niosące pomoc i ocalałych jako uczestników wydarzeń zajmujących odmienne pozycje. Jego mocną stroną jest powiązanie wielkich procesów historycznych z losami jednostek; funkcjonalne różnice między poszczególnymi częściami kompleksu obozowego przedstawiono jednak mniej wyraźnie niż wątki biograficzne
i dynamikę wydarzeń.
Zestawienie to dowodzi, dlaczego analiza czysto ilościowa (porównywanie liczby stron czy jednostek tekstowych) nie pozwala na wyciągnięcie miarodajnych wniosków. Klio 8 skupia kilka funkcji na jednej stronie. Povijest 8 umieszcza cztery głosy Ocalałych i sprawców
w jednym, rozbudowanym bloku źródłowym. Vremeplov 8 rozkłada biografie na przestrzeni dłuższego ciągu narracyjnego. Moja povijest 8 powraca do motywu wyzwolenia równolegle
w tekście, na ilustracji i w podsumowaniu lekcji. Kluczowe pytanie badawcze nie brzmi zatem, który podręcznik zawiera „więcej Auschwitz”, lecz jakie zależności przyczynowo skutkowe i strukturalne pozwala uczniom odtworzyć każde z tych odmiennych ujęć.
Czym był Auschwitz?
Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy Auschwitz stanowił kompleks obejmujący obóz macierzysty Auschwitz I, Auschwitz II-Birkenau, Auschwitz III-Monowitz oraz ponad czterdzieści podobozów. Deportowano do niego około 1,3 miliona osób, z których około 1,1 miliona zamordowano, w tym około miliona Żydów. Funkcjonowanie kompleksu opierało się na permanentnym terrorze, pracy przymusowej, wyzysku, głodzie, chorobach, a także egzekucjach, zbrodniczych eksperymentach medycznych oraz natychmiastowej eksterminacji nowo przybyłych transportów. Na terenie Auschwitz II-Birkenau znajdował się największy w obrębie kompleksu ośrodek zagłady. Edukacja szkolna, jeśli ma być osadzona w konkretnych realiach historycznych, musi zatem ukazywać wszystkie te funkcje łącznie – potoczne i powszechne określenie „obóz śmierci” zbyt często bowiem stapia je w jeden uproszczony obraz.
Povijest 8 najczytelniej ze wszystkich pozycji różnicuje obóz macierzysty i Birkenau. Narracja wychodzi od obozu macierzystego założonego w 1940 roku, po czym przechodzi do Auschwitz II-Birkenau, opisując jego kluczową rolę
w procesie masowej zagłady (s. 119–121). Zbyt bezpośrednio wiąże jednak powstanie Birkenau z decyzją o „ostatecznym rozwiązaniu”. Budowę tego kompleksu rozpoczęto wszak w październiku 1941 roku – a więc jeszcze przed konferencją w Wannsee – z pierwotnym przeznaczeniem dla sowieckich jeńców wojennych. Dopiero od 1942 roku Birkenau stał się również jednym z głównych miejsc zagłady europejskich Żydów. Podręcznik prawidłowo opisuje cztery duże obiekty mieszczące komory gazowe i krematoria, które oddano do użytku w 1943 roku, jednak lokalizacja topograficzna byłaby o wiele bardziej precyzyjna, gdyby autorzy przypisali te struktury wprost do Auschwitz II-Birkenau,
a nie do ogólnego pojęcia Auschwitz (s. 120).
Podręczniki Klio 8 oraz Moja povijest 8 konsekwentnie posługują się dwuczłonową nazwą Auschwitz-Birkenau, nie wyjaśniając przy tym strukturalnych relacji między obozem macierzystym, Birkenau, Monowitz i siecią podobozów (Klio 8, s. 118; Moja povijest 8,
s. 145–146). Choć stosowanie tej nazwy jako zwięzłego skrótu myślowego w dyskursie publicznym jest zrozumiałe, w procesie edukacyjnym może prowadzić do zatarcia różnic. W efekcie brama obozu Auschwitz I, rampa kolejowa w Birkenau, obozy pracy przymusowej oraz infrastruktura masowej eksterminacji mogą być błędnie postrzegane przez uczniów jako elementy jednej, jednorodnej przestrzeni. Rozróżnienie to ma jednak charakter kluczowy: odmienne procesy historyczne zachodziły bowiem w miejscach wprawdzie zintegrowanych systemowo, lecz pełniących zupełnie różne funkcje.
Analiza tych cztery podręczników pokazuje również skutki upraszczania danych liczbowych. W Povijest 8 przytoczono aktualne szacunki – około miliona ofiar pochodzenia żydowskiego – zabrakło jednak łącznego bilansu zamordowanych (s. 119). Z kolei Klio 8 powiela nieaktualne już widełki 1,1–1,5 miliona ofiar; ich górna granica została w nauce odrzucona, choć samo stwierdzenie, że około 90 procent zgładzonych stanowili Żydzi, pozostaje zasadniczo poprawne (s. 118). Autorzy Moja povijest 8 podają natomiast, że życie straciło tam 1,1 miliona Żydów oraz 200 tysięcy osób innych narodowości, co daje sumę bliższą liczbie deportowanych niż rzeczywistej liczbie zamordowanych (s. 145). Jedynie
w podręczniku Vremeplov 8 prawidłowo rozgraniczono około 1,3 miliona deportowanych i 1,1 miliona zamordowanych (s. 127). Rozbieżności te nie są jedynie marginalnymi detalami liczbowymi. Utożsamianie liczby deportowanych z liczbą ofiar śmiertelnych całkowicie zaciera fundamentalną granicę między ludźmi zamordowanymi natychmiast po przybyciu (bez rejestracji obozowej) a tymi, których ujęto w ewidencji, wtłoczono w system pracy przymusowej lub którym ostatecznie udało się przetrwać.
Podobny problem dotyczy precyzji pojęciowej. Podręczniki stosują terminy „obóz koncentracyjny”, „obóz śmierci” i „obóz zagłady” w zasadzie synonimicznie. Tymczasem z perspektywy poznawczej uczniów rozróżnienie to jest jednak istotne. Obozy koncentracyjne były przede wszystkim instytucjami izolacji, terroru i niewolniczej eksploatacji siły roboczej, podczas gdy ośrodki zagłady projektowano celowo do natychmiastowego uśmiercania ludzi na skalę przemysłową. Auschwitz w unikalny sposób łączył obie te funkcje. Najbardziej adekwatnym i precyzyjnym określeniem jest więc „kompleks obozowy Auschwitz” – z wyraźnym zastrzeżeniem, że jego główny ośrodek masowej zagłady znajdował się w Birkenau.
Od statystyk do tożsamości i głosów ofiar
We wszystkich czterech podręcznikach prześladowania Żydów stanowią oś narracji, ale proporcje między Zagładą Żydów
a martyrologią innych grup ujmowane są różnie. Povijest 8 przedstawia Żydów jako główną grupę mordowaną w Birkenau i podaje, że w Auschwitz życie straciło około miliona osób pochodzenia żydowskiego. Autorzy wymieniają również Polaków, sowieckich jeńców wojennych i Romów, a także mężczyzn, kobiety oraz całe rodziny deportowane
z Theresienstadt (s. 119–121). Klio 8 definiuje Zagładę ściśle jako systematyczne unicestwienie europejskich Żydów, lecz jednocześnie wspomina o Romach, Polakach, Rosjanach i innych Słowianach, jak również
o osobach chorych psychicznie, homoseksualistach oraz dzieciach (s. 118). Moja povijest 8 podkreśla dane ilościowe dotyczące ofiar żydowskich, łącząc jednocześnie temat Auschwitz
z deportowanymi z terenu Chorwacji, więźniami politycznymi oraz postacią Lei Deutsch (s. 145–146). Z kolei Vremeplov 8 zestawia centralną rolę Zagłady Żydów
w polityce „ostatecznego rozwiązania”
z najszerszym spektrum indywidualnych doświadczeń obozowych – w tym więźniów narodowości żydowskiej, polskiej, romskiej, chorwackiej, a także osób wyznania rzymskokatolickiego (s. 125–134).
Kluczowa różnica między analizowanymi pozycjami nie sprowadza się jedynie do tego, które grupy zostały wymienione, lecz w jakim stopniu narracja porzuca kategorie zbiorowe na rzecz perspektywy jednostki. Statystyka
25