OD SYMBOLU DO KONKRETU HISTORYCZNEGO.
AUSCHWITZ W CHORWACKICH PODRĘCZNIKACH HISTORII
Miljenko Hajdarović
Jak podręczniki przedstawiają kompleks obozowy, masowe mordy, ofiary i sprawców
– i co proponują młodym czytelnikom.
Auschwitz pojawia się we wszystkich czterech podręcznikach historii dla klasy ósmej, dopuszczonych do użytku
w chorwackich szkołach. Niniejsza analiza obejmuje zatem cały korpus tekstów, a nie jedynie wybraną próbę badawczą. Sama nazwa nie pełni jednak w każdej z tych książek tej samej funkcji historycznej czy edukacyjnej. Niektóre ujęcia rekonstruują kompleks obozowy poprzez pryzmat przestrzeni, przebiegu procesów, sprawców, ofiar i świadectw źródłowych; inne sprowadzają Auschwitz do przykładu eksterminacji lub symbolu pamięci
o Zagładzie. Artykuł analizuje, co te reprezentacje czynią widocznym, a co pozostawiają poza polem widzenia.
Gdy w podręczniku pada nazwa „Auschwitz”
Z jaką rzeczywistością historyczną styka się czternastoletni czytelnik, gdy w podręczniku pojawia się nazwa Auschwitz? Pytanie to jest mniej oczywiste niż mogłoby się wydawać. Nazwa ta może bowiem odnosić się do miasta, obozu macierzystego założonego w 1940 roku, Auschwitz II-Birkenau, całego kompleksu obozów
i podobozów, ośrodka masowej zagłady, systemu pracy przymusowej, miejsca wyzwolenia w styczniu 1945 roku bądź ogólnego symbolu Zagłady. Każde z tych znaczeń niesie istotną treść historyczną, jednak nie są one wymienne.
Chorwaccy uczniowie spotykają się
z tematem Auschwitz w klasie ósmej,
w ramach zagadnień dotyczących nazizmu,
II wojny światowej, Zagłady oraz prześladowań, jakich dopuszczał się reżim ustaszy w Niepodległym Państwie Chorwackim. Obecnie w chorwackich szkołach dostępne i używane są cztery podręczniki: Povijest 8, Klio 8, Moja povijest 8 oraz Vremeplov 8. Analiza wszystkich tych pozycji pozwala na porównanie pełnego spektrum ujęć oficjalnie oferowanych uczniom – bez konieczności wyciągania wniosków na podstawie wybiórczych materiałów czy publikacji pojedynczego wydawnictwa.
We wszystkich czterech podręcznikach prześladowania Żydów stanowią centrum narracji o Auschwitz. Autorzy wymieniają też inne grupy więzione i mordowane w obozie. Podręczniki różnią się zatem nie tyle samą obecnością określonych tematów, ile sposobem powiązania przestrzeni, chronologii, podmiotowości historycznej, infrastruktury oraz losów jednostek
z aktywnością własną ucznia. Dana publikacja może podawać fakty poprawne merytorycznie, a mimo to wprowadzać chaos w strukturze przestrzennej obozu. Może pokazać twarz ofiary, nie oddając jej głosu. Może opisywać komory gazowe, pomijając tych, którzy organizowali deportacje, selekcje i masowe mordy. Może wreszcie zawierać bogaty zestaw ilustracji, a zarazem wymagać od ucznia wyłącznie zapamiętania danych liczbowych.
Poniższe porównanie obejmuje pięć powiązanych ze sobą zagadnień: funkcję historyczną przypisywaną Auschwitz; rozróżnienie między Auschwitz I, Birkenau
a szerszym kompleksem obozowym; widoczności ofiar i ich indywidualizację; wskazywanie sprawców oraz odtwarzanie przebiegu deportacji, selekcji, pracy przymusowej i masowych mordów; wreszcie pracę intelektualną, jakiej wykonania od uczniów wymagają ilustracje, źródła
i pytania. Celem nie jest stworzenie rankingu podręczników. Większa liczba poświęconych tematowi jednostek lekcyjnych nie świadczy
o wyższej jakości. Chodzi raczej o wskazanie czterech różnych modeli narracyjnych
i rozważenie ich wpływu rozumienie historii przez uczniów.
Co poddano analizie?
Badaniem objęto wszystkie cztery podręczniki historii dla klasy ósmej obecnie używane
w Chorwacji: Povijest 8 (Alfa), Klio 8 (Školska knjiga), Moja povijest 8 (Alka script)
i Vremeplov 8 (Profil Klett). Analizowany korpus obejmował tekst autorski, mapy i plany, fotografie wraz z opisami, źródła pisane, świadectwa, biogramy, podsumowania, a także zadania dla uczniów. Wyodrębnione trzydzieści jednostek analitycznych porównano w sześciu wymiarach: funkcja obozu; ofiary i ich indywidualizacja; sprawcy i odpowiedzialność; chronologia eksterminacji – od deportacji
i selekcji, przez pracę przymusową, aż po masowe zabijanie; funkcja materiałów wizualnych i źródłowych; stopień zaawansowania wymagań poznawczych
w zadaniach dla uczniów. Trzy jednostki kontekstowe z podręcznika Vremeplov 8 przeanalizowano osobno, ponieważ wyjaśniają one mechanizmy „ostatecznego rozwiązania” oraz uprzemysłowienie zabijania, nie wymieniając jednak bezpośrednio nazwy Auschwitz. Dane liczbowe dokumentują zakres materiału i sposób jego podziału; nie służą do szeregowania podręczników. Wszystkie numery stron podane w artykule odnoszą się do wydań drukowanych.
Odrębna weryfikacja historiograficzna polegała na skonfrontowaniu zawartych
w podręcznikach danych liczbowych, chronologicznych, przestrzennych
i terminologicznych z aktualnym stanem wiedzy wypracowanym przez Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz United States Holocaust Memorial Museum.
Jedna nazwa, cztery modele narracyjne
W podręczniku Povijest 8 zastosowano model, który można określić jako przestrzenno-
-procesualny i multimodalny. Na czterech stronach Auschwitz zostaje przedstawiony za pomocą mapy, tekstu autorskiego, zestawu świadectw pisanych, fotografii infrastruktury komór gazowych i odebranego ofiarom mienia (skonfiskowanych butów), zdjęcia węgierskich Żydów oczekujących na selekcję, a także planu obozu z objaśnieniami oraz fotografii baraków
i bramy Birkenau (s. 118–121). Poszczególne elementy wzajemnie się wzmacniają: tekst objaśnia strukturę obozową, plan porządkuje topografię jej funkcji, fotografie ukazują materialne ślady przeszłości, a świadectwa wprowadzają perspektywę zarówno więźniów, jak i sprawców. W rezultacie Auschwitz jawi się przede wszystkim jako konkretny kompleks historyczny, choć określenie „najbardziej osławiony” oraz odwołanie do 27 stycznia nadają mu także wymiar symboliczny
i upamiętniający.
Z kolei Klio 8 proponuje skondensowane ujcie symboliczno-egzemplifikacyjne. Wszystkie informacje o Auschwitz skupiono na jednej stronie, wplecione w ogólne omówienie Zagłady (s. 118). Auschwitz-Birkenau zostaje tam wymieniony jako jeden z ośrodków zagłady wykorzystywanych w ramach „ostatecznego rozwiązania”; dane statystyczne określają jego skalę, a fotografia dzieci, które przeżyły obóz, nadaje temu miejscu natychmiast rozpoznawalny, ludzki wymiar. Prezentacja to, choć nasycona faktami, nie odtwarza wewnętrznej topografii kompleksu ani nie różnicuje Auschwitz I od Birkenau. Auschwitz służy tu przede wszystkim jako egzemplifikacja nazistowskiej machiny eksterminacyjnej i symbol cierpienia ofiar Zagłady.
W podręczniku Moja povijest 8 połączono model geograficzno-biograficzny
z upamiętniającym. Zamieszczona mapa sytuuje Auschwitz-Birkenau w europejskiej sieci obozów i gett, natomiast tekst główny wiąże tę przestrzeń z deportacjami z terenu Niepodległego Państwa Chorwackiego (z uwzględnieniem obozu Risiera di San Sabba
w Trieście). Biogram młodej zagrzebskiej artystki Lei Deutsch ukazuje prześladowania przez pryzmat losu jednej osoby, a fotografia
i podsumowanie koncentrują się wokół wyzwolenia obozu i 27 stycznia (s. 145–146). Szczególnie wyraźnie ukazano drogę do Auschwitz i powojenną pamięć o jego ofiarach. Znacznie słabiej opracowano natomiast sam przebieg selekcji i zagłady.
22