26
według charakteru miejsca, np. więzienia, areszty okręgowe, obozy koncentracyjne
i obozy pracy, a także szpitale i statki wykorzystywane do transportu lub przetrzymywania więźniów. Fanger przyjmuje zatem szeroką definicję miejsca uwięzienia. Każde z nich posiada własny wpis zawierający kluczowe informacje. Innym ważnym modułem są „Historie” – zbiór artykułów tematycznych szczegółowo opisujących operacje policyjne, przebieg aresztowań, wybrane wydarzenia historyczne oraz teksty przekrojowe dotyczące prześladowań różnych grup. W 2023 r. uruchomiono moduł edukacyjny skierowany do uczniów starszych klas szkół podstawowych oraz szkół średnich. Moduł ten, opracowany zgodnie z krajową podstawą programową z zakresu historii i wiedzy
o społeczeństwie, zawiera zadania skupiające się na losach więźniów oraz ćwiczenia tematyczne poświęcone kwestii wolności słowa w czasie II wojny światowej. Uczniowie mają za zadanie wcielić się w rolę historyków – samodzielnie badać źródła i rekonstruować historie poszczególnych osób.
Uwagi i perspektywy na przyszłość
W kontekście dalszego rozwoju portalu Fanger szczególnie istotne jest rozstrzygnięcie, jakiego rodzaju informacje udostępniać publicznie oraz w jaki sposób je prezentować. Kluczową kwestią pozostaje ogólna koncepcja projektu: czy Fanger ma pełnić rolę powszechnej bazy danych, naukowej bazy wiedzy, czy też cyfrowego miejsca pamięci. Opinie użytkowników na ten temat są podzielone. Ponieważ Fanger stanowi kontynuację pracy byłego członka ruchu oporu i pierwotnie skupiał się na obywatelach norweskich, jego rodowód silnie wiąże się z narodową norweską narracją o II wojnie światowej – narracją tradycyjnie akcentującą podział na okupantów
i okupowanych, często ujmowaną
w kategoriach pamięci patriotycznej.
W praktyce jednak odbiorcy korzystają z bazy danych na wiele sposobów, zależnie od swoich potrzeb. Fanger służy zatem zarówno jako miejsce pamięci dla potomków więźniów, jak i źródło wiedzy dla badaczy oraz szerszej publiczności.
Istnieją jednak kwestie, które mogą rodzić napięcia między tymi odmiennymi perspektywami. Uwzględnienie w bazie obcokrajowców, np. obywateli niemieckich służących reżimowi okupacyjnemu, może stanowić wyzwanie dla postrzegania tego projektu jako narodowego miejsca pamięci. Choć część z nich została uwięziona za działalność w ruchu oporu, inni współpracowali z okupantem działając na szkodę współwięźniów. Kolejny problem wiąże się z poszerzaniem wiedzy o losach jednostek: dane te pokazują, że określenie „więzień” nie zawsze oznacza osobę stawiającą opór wobec nazizmu. Znamy wiele przypadków osób, które w różnym stopniu współdziałały ze sprawcami, co podważa wizję bazy jako narodowego pomnika tych, którzy walczyli przeciwko nazistowskiemu
i kolaboracyjnemu reżimowi. Pomimo tych napięć Fanger dąży do zachowania godności każdej osoby ujętej w spisie – również tych
o niejednoznacznych biografiach, które mimo wszystko zaznały losu więźnia.
Trwa również dyskusja dotycząca aspektów etycznych ujawniania przynależności do grup ofiar, które do dziś są stygmatyzowane. Przykładem są norwescy Romowie, wciąż doświadczający dyskryminacji
w społeczeństwie. Inną grupę stanowią więźniowie prześladowani za relacje
z osobami tej samej płci; w ich przypadku baza unika obecnie podawania szczegółów ze względu na prywatność ofiar. Jednocześnie pozostaje pytanie, czy ukrywanie takich informacji nie niesie ryzyka utrwalania historycznego piętna tych grup. Przypadki te pokazują, że dalszy rozwój bazy wymaga wnikliwej analizy wielu kwestii etycznych. Włączając kolejne marginalizowane grupy, czujemy się odpowiedzialni za robienie tego w sposób etyczny, bez ujawniania danych wrażliwych, takich jak orientacja seksualna czy stan zdrowia. Zespół Fanger prowadzi
w tych sprawach rozmowy
z przedstawicielami zainteresowanych społeczności. Kristian Ottosen w swoich zbiorach danych tworzonych w latach 80.
i 90. XX w nie stosował kategorii więźniów.
W rezultacie baza danych nie zawiera jeszcze kategoryzacji poszczególnych osób ani grup. Kwestia stosowania takich podziałów jest skomplikowana, niesie bowiem ryzyko powielania kategorii używanych przez sprawców. Choć kategorie te nie zostały jeszcze wprowadzone, ich opracowanie jest obecnie jednym z priorytetów zespołu Fanger.
Ponieważ kategorie są niezbędne do systematyzacji danych, obecnie dyskutujemy nad tym, na jakim poziomie moglibyśmy je wprowadzić. Czy powinno to być na poziomie jednostki, czy grupy? Czy kategoryzacja powinna opierać się na przyczynie aresztowania, a jeśli tak, to jak ją określić
w sytuacjach, gdy brakuje jednoznacznej interpretacji historycznej? Jak podejść do powodów aresztowania, które mogą być krzywdzące dla ofiary – takie jak „czyny przestępcze”, rzekome wykroczenia polegające na byciu „homoseksualistą”, „włóczęgostwo” czy „choroba weneryczna”? Ważne jest, aby nie tracić z oczy faktu, że wiele z tych kategorii to ideologiczne preteksty stworzone przez nazistów
i norweskie państwo kolaboracyjne, Należy je postrzegać raczej jako prześladowania polityczne, społecznych i rasowych, zamiast przyjmować je jako rzetelny i faktyczny opis uwięzienia. Jednocześnie dostrzegamy potrzebę stworzenia jednoznacznych ram interpretacyjnych dla kontekstu aresztowań. Obecnie pracujemy nad sposobami wdrażania kategoryzacji poprzez łączenie poszczególnych osób z opisami grup ofiar – od „działalności w ruchu oporu” po „ofiary pochodzenia żydowskiego. Dzięki stabilizacji sytuacji finansowej portalu Fanger od 2023 r., głównym celem stało się przetłumaczenie bazy danych na język angielski oraz dalsze rozwijanie współpracy międzynarodowej. Centrum Falstad realizuje obecnie wraz
z SINTEF (Stiftelsen for industriell og teknisk forskning, https://www.sintef.no/en/) – jednym z największych instytutów badawczych w Europie – wspólny projekt o nazwie „Usprawnienie infrastruktury cyfrowej dla historycznych danych osobowych” (EDISH). Projekt ten bada możliwość stworzenia krajowej infrastruktury badawczej dla historycznych danych osobowych oraz podejmuje kwestie językowe i etyczne związane z wprowadzaniem i łączeniem danych pomiędzy różnymi bazami. Z kolei ARKIVET pracuje nad pozyskaniem finansowania na nowy projekt dokumentacyjny dotyczący deportacji
z okupowanej Norwegii do obozów koncentracyjnych i więzień w Europie kontynentalnej. Inicjatywa ta ma na celu uzupełnienie istotnej luki w wiedzy dotyczącej metod transportu, tras oraz miejsc tranzytowych. Przewiduje się, że z czasem
w bazie pojawi się znacznie większa liczba profili wyjątkowo licznej grupy sowieckich jeńców wojennych, wysyłanych do obozów
w Norwegii. Prace nad dokumentowaniem historii norweskich więźniów oraz jej wyraźnie transnarodowych powiązań trwają nadal.
Wszelkie zapytania dotyczące bazy danych prosimy kierować na adres: post@fanger.no.